🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:54:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नेत्र
netra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नेत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. आँख ।
२. मथानी को रस्सी ।
३. एक प्रकार का वस्त्र ।
४. वृक्षमूल । पेड़ की जड़ ।
५. रथ ।
६. जटा ।
७. नाड़ी ।
८. वस्तिशलाका । वस्ती की सलाई । कटीटी ।
९. दो की संख्या का सूचक शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेत्र m. a leader, guide (with gen. R. [B.] iii, 66, 10; mostly ifc., e.g. त्वं-नेत्र, ‘having you for guide’, MBh. ii, 2486 [f. आ, ib. ix, 222]; cf. Pāṇ. v, 4, 116, Vārtt. 2, 3, Pat.), AitUp.; MBh.; BhP.
N. of a son of Dharma and father of Kuntī, BhP.
of a son of Su-mati, MatsyaP.
नेत्र n. (and m., Siddh.) leading, guiding, conducting, AV. x, 10, 22
(ifc. f(आ). ) the eye (as the guiding organ, also -क, Hcat.; cf. नयन)
the numeral 2 Sūryas. (cf. नेतृ)
the string by which a churning-stick is whirled round, MBh.
a pipe-tube, Car.
an injection pipe, Suśr.
the root of a tree, Kād.
a kind of cloth, Hcar.
a veil, R.; Ragh.
a carriage, L.
a river, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (568,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेत्रं [नयति नीयते वा अनेन नी-ष्ट्रन्] 1 Leading, conducting. --2 The eye; प्रायेण गृहिणीनेत्राः कन्यार्थेषु कुटुंबिनः Ku. 6. 85, 2. 29, 30; 7. 13. --3 The string of a churning-stick. --4 Woven silk, a fine silken garment; नेत्रक्रमेणोपरुरोध सूर्यं R. 7. 39 (where some commentators take नेत्रं in its ordinary sense of the ‘eye’). --5 The root of a tree. --6 An enemapipe. --7 A carriage, conveyance in general. --8 The number ‘two’. --9 A leader. --10 A constellation, star (said to be. m. only in these two senses). --Comp. --अंजनं a collyrium for the eyes; Ś. Til. 7. --अंतः the outer corner of the eye. --अंबु, --अंभस् n. tears. --अभिष्यंदः running of the eyes, a kind of eye-disease. --आमयः ophthalmia. --उत्सवः any pleasing or beautiful object. --उपमं the almond fruit. --औषधं collyrium. --कनीनिका the pupil of the eye. --कोषः {1} the eye-ball. {2} the bud of a flower. --गोचर a. within the range of sight, [] perceptible, visible. --छदः the eyelid. --जं, --जलं, --वारि n. tears. --पर्यंत a. as far as the eye, up to the eye. --(तः) the outer corner of the eye. --पिंडः {1} the eye-ball. {2} a cat. --मलं the mucus of the eyes. --मुष् a. stealing or captivating the eye. --योनिः {1} an epithet of Indra (who had on his body a thousand marks resembling the female organ inflicted by the curse of Gautama). {2} the moon. --रंजनं a collyrium. --रोमन् n. the eyelash. --वस्तिः m. f. a clyster-pipe with a bag. --वस्त्रं a veil over the eye, the eyelid. --विष् f. excretion of the eyes. --स्तंभः rigidity of the eyes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेत्र न० नयति नीयते वाऽनेन ष्ट्रन् । १ मन्थनदामनि २ वस्त्र- भेदे ३ वृक्षमूले ४ रथे ५ जटायाम् ६ नाड्याम् मेदि० । ७ चक्षुषि अमरः । ८ प्रापयितरि ९ नयनसाधने १० प्रवर्त्तके च त्रि० । ११ वस्तिशलाकायां राजनि० । १२ चक्षुर्गोलकावस्थिते वह्निदेवताके तैजसे इन्द्रियभेदे न० “विजित्य नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभाम्” कुमा० तत्र अग्निमन्थनदामनि “व्यामप्रमाणं नेत्रं स्यात् प्रमथ्यस्तेन पावकः” कर्मप्रदीपे कात्या० “मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रञ्च वासुकिम्” भा० आ० १८ अ० । चक्षुषि “नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः” सा० द० । १२ है- हयनृपपुत्रभेदे पु० “धर्मस्तु हैहयसुतो नेत्रः कुन्तिपिता ततः” भाग० ९ । १३ । ६६ । १४ द्वित्वसंख्यायां न० “मुनिषड्- यमनेत्राणि (२२६७) सू० सि० ज्यार्द्धपिण्डोक्तौ । वस्तिशलाकामानादि सुश्रुते उक्तं यथा “अथातो नेत्र- वस्तिप्रमाणप्रविभागचिकित्सितं व्याख्यास्यामः” इत्यु- पक्रमे सप्रपञ्चमुक्त्वा नेत्रप्रमाणादि उक्तं यथा “पञ्चविंशतेरूर्द्ध्वं द्वादशाङ्गुलं मूलेऽङ्गुष्ठोदरपरीणाहमग्रे कनिष्ठिकोदरषरीणाहमग्रे त्यङ्गुलसन्निविष्टकर्णिकं गृ- ध्रवत्रनाडीतुल्यप्रवेशं कोलास्थिमात्रं छिद्रं क्लिन्नकला- यमात्रं छिद्रमित्येके । सर्वाणि मूले वस्तिनिबन्धनार्थं द्विकर्णिकानि । आस्थापनद्रव्यप्रमाणं तु विहिता द्वादश- पसृतयः । सप्ततेस्तूर्द्धं नेत्रप्रमाणमेतदेव द्रव्यप्रमाणन्तु द्विरष्टवर्षवत् । तत्र नेत्राणि सुवर्णरजतताम्रायोरीति- दन्तशृङ्गमणितरुसारमयाणि श्लक्ष्णानि दृढानि गोपु- च्छाकृतीन्यृजूनि गुटिकामुखानि । वस्तयश्चावृद्धानां मृदवो नातिबहुला दृढाः प्रमाणवन्तो गोमहिषवराहा- जोरभ्राणाम्” । “नेत्रालाभे हिता नाडी नलवंशास्थि- सम्भवा । वस्त्यलाभे हितं चर्म सूक्ष्मं वा तान्तवं घनम्” । वस्तिशलाकारूपं च उत्तरवस्तिशब्दे १०९८० पृ० सुश्रुतोक्तं दृश्यम् । “चतुर्दशाङ्गुलं नेत्रमातुराङ्गु- लमानतः” इत्यादिनोक्तं दृश्यम् । “कृत्वा सूक्ष्मेण नेत्रेण चक्रतैलेन तर्पयेत्” सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4145,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेत्रं, क्ली, (नीयते नयति वानेनेति । “दाम्नी- शसेति ।” ३ । २ । १८२ । इति करणे ष्ट्रन् ।) चक्षुः । (यथा, मनुः । ४ । ४४ । “नाञ्जयन्तीं स्वके नेत्रे नचाभ्यक्तामनावृताम् । न पश्येत् प्रसवन्तीञ्च तेजस्कामो द्विजोत्तमः ॥”) जटा । अंशुकम् । इत्यमरः । २ । ६ । ९३, ३ । ३ । १७९ ॥ मन्थगुणः । (यथा, महाभारते । १ । १८ । १३ । “मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रञ्च वासुकिम् । देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भ- साम् ॥”) वृक्षमूलम् । रथः । नेतरि, त्रि । इति मेदिनी । रे, ५४ ॥ (यथा, महाभारते । २ । ६० । ४ । “नावं समुद्र इव बालनेत्रा- मारुह्य घोरे व्यसने निमज्जेत् ॥”) नाडी । इति विश्वः ॥ वस्तिशलाका । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-922-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नेत्र" आता है (29)
नयन चक्षु । नेत्र । आँख । यौ॰—नयनगोचर । विशेष—'नयन' के मुहाविरों के लिये द…अंबक आँख । नेत्रलोचन आँख । नेत्र । नयन । मुहा॰—लोचन भर आना = आँखों में आँसु डबडबा आना । आँख…अक्षि आँख । नेत्र ।२ दो की संख्या । — भा॰ प्रा॰ लि॰, पृ॰ १२०विलोचन नेत्र । नयन । आँखदैवदीप नेत्र । आँखदृग् दृश का समासगत रूप । नेत्र । आँखरूपग्रह चक्षु । नेत्रअंख पु संज्ञा स्त्री॰ आंख । नेत्रअंछि पु संज्ञा स्त्री॰ आँख । नेत्रअक्ख पु † संज्ञा स्त्री॰ आँख । नेत्रचश्म नेत्र । आँख । लोचन । नयन । यौ॰—चश्मदीद । चश्मनुमाई । चश्मपोशी । आदि । …दीठी पु संज्ञा स्त्री॰ दृष्टि । नेत्रचष्षि पु संज्ञा पुं॰ चक्षु । नेत्रअंखिका पु संज्ञा स्त्री॰ आंख । नेत्ररूपग्राही आँख । नेत्रविश्वचक्षा सब देखनेवाला, नेत्रचाष नीलकंठ पक्षीवैशाख मथनी में का ड़ंड़ा । मंथनदंड़अवलोकन देखनादेवदीप वह दीपक जो किसी देवता के निगित्त जलाया गया होनिरीक्षण देखना । दर्शनमुकुलित जिसमें कलियाँ आईनयना कनीनिका । आँख की पुतलीलोय † ^१ संज्ञा पुं॰ लोगदीदा दृष्टि । निगाह । नजरपडंग बेद के छह अंग—शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छद और ज्योतिषचक्षा बृहस्पतिविश्वचक्षु ईश्वर
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें