🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:50:23 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नयन
nayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नयन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चक्षु । नेत्र । आँख । यौ॰—नयनगोचर । विशेष—'नयन' के मुहाविरों के लिये देखो 'आँख' के मुहाविरे ।
२. ले जाना ।
३. नेतृत्व करना (को॰) ।
४. शासन करना (को॰) ।
५. बिताना । यापन (को॰) ।
नयन २ वि॰
१. ले जानेवाला ।
२. मार्गदर्शन करनेवाला । नायकत्व करनेवाला ।
३. व्यवस्था करनेवाला [को॰] ।
नयन ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक प्रकार की मछली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नयन m. N. of a man, Rājat.
नयन n. leading, directing, managing, conducting
carrying, bringing, Hariv.; Kāv.; Pañc. &c.
(कालस्य) fixing, MBh. i, 2580; Nīlak.
drawing, moving (a man or piece in a game, cf. नय and नय-पीठी), L.; (pl.) prudent, conduct, polity, BhP. x, 50, 34
नयन n. ‘the leading organ’, the eye (ifc. f(आ or ई). ), MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (528,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नयनं [नी-करणे ल्युट्] 1 Leading, guiding; conducting, managing. --2 Taking, bringing to or near, drawing. --3 Ruling, governing. --4 Obtaining. --5 The eye. --6 Passing, spending (as time). --ना, --नी The pupil of the eye. --Comp. --अभिराम a. gladdening the sight, lovely to behold. --(मः) the moon. --आमोषिन् a. blinding the sight, obscuring. --उत्सवः {1} a lamp. {2} delight of the eyes. {3} any lovely object. --उपांतः the corner of the eye; Ku. 4. 23. --गोचर a. visible, within the range of sight. --छदः an eyelid. --जलं, --वारि n. tears. --पथः the range of sight. --पुटं the cavity of the eye. --विषयः {1} any visible object. {2} the horizon. {3} the range of sight. --सलिलं tears; Me. 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0609-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नयन न० नीयते बुद्धिवृत्तिः स्वसंयुक्तविषयान् अनेन नी--करणे [] ल्युट् । १ नेत्रे अमरः । तस्य बुद्धिवृत्तेः स्वसंयोगिविषय- प्रापकत्वात् तथात्वम् । “सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः” मेघ० । “अथ नयनससुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः” रघुः अस्य स्वाङ्गत्वेऽपि बह्वच्कत्वात् उपसर्ज- नत्वे स्त्रियां न ङीष् । “दयिता दयिताननाम्बुजं दर- मीलन्नयना निरीक्षते” रसगङ्गा० भावे ल्युत् । २ प्रापणे ३ यापने च “नयनं पारिजातस्य द्वारकां मम रोचते” हरिवं० १२९ “कालस्य नयने युक्ताः सोमपत्न्यः शुचि- व्रताः” भा० आ० ६६ अ० “कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश्च ये” भा० स० ८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3969-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नयनं, क्ली, (नीयते दृष्टिविषयोऽनेनेति । नी + करणे ल्युट् ।) चक्षुः । इत्यमरः । २ । ६ । ९३ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १८ । ४० । “नीलोत्पलाभनयनां पीनश्रोणिपयोधराम् ॥”) नी ञ प्रापणे इत्यस्माद्भावे ल्युट्प्रत्ययः ॥ प्रापणम् । (आनयनम् । यथा, हरिवंशे । १२७ । ११ । “तत्त्वं हितञ्च देवेश ! श्रूयतां वदतो मम । नयनं पारिजातस्य द्वारकां मम रोचते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-828-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नयन" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें