🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:03:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अक्षि
akṣi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अक्षि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आँख । नेत्र ।२ दो की संख्या । — भा॰ प्रा॰ लि॰, पृ॰ १२० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अक्षि n. (√ 1. अश्, Uṇ.) [instr. अक्ष्णा dat. अक्ष्णे, &c., fr. अक्षन्, substituted for अक्षि in the weakest cases. Vedic forms are: abl. gen. अक्ष्णस्; loc. अक्षन् (once अक्षिणि!); du. nom. acc. अक्षी, RV., अक्षिणी, अक्ष्यौ, and अक्ष्यौ, AV.; ŚBr. & AitBr.; instr. अक्षीभ्याम्; gen. अक्ष्योस्, VS., अक्ष्योस् and अक्षोस् (!), AV.; pl. nom. acc. अक्षीणि, AV., अक्षाणि, RV.; ifc. अक्ष is substituted See 4. अक्ष], the eye
the number two
(ई), n. du. the sun and moon, RV. i, 72, 10
अक्षि [cf. Gk. ὄσσε, ὄκταλλος; Lat. oculos; A.S. aegh; Goth. augo; Germ. Auge; Russ. oko; Lith. aki-s.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अक्षि n. [अश्नुते विषयान्; अश्-क्सि, अशोर्णित् Uṇ. 3. 155-6] अक्षिणी, अक्षीणि, अक्ष्णा, अक्ष्णः &c. 1 The eye (which grasps or sees objects); changed to अक्ष at the end of Bahuvrīhi Comp; f. ˚क्षी when a limb of the body is indicated, as जलजाक्षी, otherwise दीर्घाक्षावेणुयष्टिः; in Avyayī. comp. also it is changed to अक्ष, (समक्षं, परोक्षं &c.). --2 The number two; --(क्षिणी) the sun and moon. [cf. L. oculus; Germ. auge; Gr. okos, okkos, Zend ashi.] --Comp. --कंपः twinkling; नाक्षिकंपं व्यतिष्ठत R. 15. 67. --कूटः --टकः, --गोलः, --तारा [ष. त.] the eyeball, pupil of the eye. --गत a. [अक्ष्णि गतः सर्वदा भावनावशात् अक्ष्यसन्निकृष्टोपि उपस्थित इव] {1} visible, present; न विभावयत्यनिशमक्षिगतामपि मां भवानतिसमीपतया Śi. 9. 81. {2} rankling in the eye, an eye-sore, being a thorn in the eye, hated; ˚तोहमस्य हास्यो जातः Dk. 159. --जाहः [ष. त.] the root of the eye. --पक्ष्मन्, --लोमन् n. [ष. त.] the eyelash. --पटलं [ष. त.]. a coat of the eye. {2} a disease of the eye pertaining to this coat. --पत् a. Ved. falling into the eye, hence hurtful. --adv. a little, as much as a mote (as much as could fall into the eye). --भू a. [अक्ष्णो भूर्विषयः] visible, perceptible, manifest; (hence) true, real. --भेषजं [ष. त.] collyrium, a kind of balm (for the eyes). --जः (जं also) N. of a plant (पट्टिकालोध्रवृक्ष) used to heal some varieties of the eye-disease. --भ्रुवं [ [] समाहारद्वंद्व] the eye and the eyebrows taken collectively. --विकूणितं, --विकूशितं [अक्ष्णः विकूणितं लज्जादिना सम्यक् प्रसाराभावात् संकोचो यत्र] a side-look, leer, a look with the eyelids partially closed.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0008-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्षि न० अश्नुते विषयान् अश--क्सि । नेत्रे, इन्द्रियमध्ये तस्यैव विषयदेशं प्राप्य विषयग्राहकत्वं सर्व्ववादिसस्मतमन्ये- षान्तु सर्वमते न तथात्वमतोऽस्य विषयव्यापकता । एतदन्त बहुव्रीहेः स्वाङ्गपरत्वे षजन्तता पद्माक्षः पद्माक्षी, अस्वाङ्ग- परत्वे अजन्तता दीर्घाक्षा वेणुयष्टिः, अव्ययीभावे अजन्तता प्रत्यक्षं समक्षमित्यादि तत्पुरुषे ऽस्वाङ्गपरत्वेऽजन्तता गवाक्षः । इदञ्च शब्दादिषु वाह्येन्द्रियग्राह्यविशेषगुणेषु मध्ये रूपस्यैव ग्राहकतया तैजसं नेत्रगोलकेऽधिष्ठितं किञ्चित् वस्तु । तैजसत्वाच्चास्य सूर्य्यादिकिरणवदाशुदूरपर्य्यन्ता- नुधावनमागमनञ्च । तच्च परमाणुतुल्यमिति नैयायि- कादयः तदपेक्षया स्थूलमिति सांख्यादयः । उभयमते- ऽपि न तस्य प्रत्यक्षयोग्यता । तदाधारगोलके द्वे बाह्ये आन्तरणि च चत्वारि कोशवत् पटलानि, मांसादयः पञ्चांशाः, पक्ष्मादीनि पञ्च मण्डलानि षट् सन्धयश्च सन्ति । तद्विरणं यथा “विद्याद्द्व्यङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसम्मितम् । द्व्यङ्गुलं सर्व्वतः सार्द्धं भिषग्नयनबुद्बुदम् ॥ सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्व्वभूतगुणोद्भवम् । पलं भुवो, ऽग्नितो, रक्तं, वातात् कृष्णं, सितं जलात् ॥ आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे । दृष्टिञ्चात्र तथा वक्ष्ये यथावादीद्विशारदः ॥ नेत्रायामत्रि- भागन्तु कृष्णमण्डलमुच्यते । कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः ॥ मण्डलानि च सन्धीश्च पटलानि च लोचने । यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च ॥ पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां (५) मण्डलानि तु । अनुपूर्व्वन्तु तन्मध्याश्चत्वारोऽन्ये यथोत्तरम् ॥ पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्म शुक्लगतोऽपरः । शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः ॥ ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः । द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्य्यन्यानि चाक्षणि । जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः । तेजोजलाश्रितं वाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् ॥ मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितन्त्वक्षि चापरम् । पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते इति शुश्रुते ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0045,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अक्षि क्ली, (अश्नुते अनेन । अशू व्याप्तौ संघाते च । अशोर्निदिति क्मिः । यद्वा । अक्षति । अक्षू व्याप्तौ । इन् ।) चक्षुः । इत्यमरः । चक्षुर्गोलकः । इति केचित् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-006-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें