🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ईक्षण
īkṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ईक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ ईक्षणीय, ईक्षित, ईक्ष्य]
१. दर्शन । देखना ।
२. आँख । उ॰— पंकज के ईक्षण शरद हँसी । - बेला, पृ॰ २२ ।
३. दो (२) की संख्या का सूचक शब्द (को॰) ।
४. विवेचन । विचार । जाँच । विशेष—इसमें अनु, नि, परि, प्रति, अभि, अप, उप, या सम् उपसर्ग लगाकर अन्वीक्षण, निरीक्षण, परीक्षण, प्रतीक्षण, अभी- क्षण, अपेक्षण, उपेक्षण, समीक्षण आदी शब्द बनाए जाते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईक्षण n. a look, view, aspect sight, KātyŚr.; Lāṭy.; Kathās.; Pañcat.; Ratnāv. &c.
regarding, looking after, caring for, Mn.
eye, MBh.; R.; Suśr.; Śak. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (170,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ईक्षणं [ईक्ष्-ल्युट्] 1 Seeing, beholding &c. --2 A look, sight, aspect, view. --3 An eye; इत्यद्रिशोभाप्रहितेक्षणेन R. 2. 27; so अलसेक्षणा. --4 Regarding, looking after, caring for.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0282-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईक्षण न० ईक्ष--भावे ल्युट् । १ दर्शने । करणे ल्युट् । २ नेत्रे । तत्र दर्शने “खिन्नः कार्य्येक्षणे नॄणाम्” मनुः नेत्रे । “अभिमुखे मयि संवृतमीक्षणम्” शकु० “सदा संरब्धनयनौ सदा चानिमेक्षणौ” भा० आ० ३३ अ० । “इत्यद्रिशोभा प्रहितेक्षणेन” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1008,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ईक्षणं, क्ली, (ईक्ष + भावे, ल्युट् ।) दर्शनम् । (“कृतान्धा धनलोभान्धाः नोपकारेक्षणक्षमाः” । इति कथासरित्सागरे ॥) (ईक्ष्यतेऽनेनति करणे ल्युट् ।) चक्षुः । इत्यमरः ॥ (“अभिमुखे मयि संवृतमीक्षणम्” । इति शाकुन्तले । २ अङ्के । “श्वासक्षामेक्षणा दीना सुनीतिर्वाक्यमब्रवीत्” । इति विष्णुपुराणे । १ । ११ । १५ । निरूपणम् । पर्य्य- वेक्षणम् । यथा, मनुः ७ । १४१ । “स्थापयेदासने तस्मिन् खिन्नःकार्य्येक्षणे नृणाम्” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-215-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें