🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:30:03 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दर्शन
darśana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दर्शन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह बोध जो दृष्टि के द्वार हो । चाक्षुष ज्ञान । देखादेखी । साक्षात्कार । अवलोकन । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । मुहा॰— दर्शन देना = देखने में आना । अपने को दिखाना । प्रत्यक्ष होना । दर्शन पाना = (किसी का) साक्षात्कार होना । विशेष— हिंन्दी काव्य में नायक नायिका का परस्पर दर्शन चार प्रकार का माना गया है— प्रत्यक्ष, चित्र, स्वप्न और श्रवण ।
२. भेंट । मुलाकात । जैसे,— चार महीने पीछे फिर आपके दर्शन करूँगा । विशेष— प्राय बड़ों के ही प्रति इस अर्थ में इस शब्द का प्रयोग होता है ।
३. वह शास्त्र जिससे तत्वज्ञान हो । वह विद्या जिससे तत्वज्ञान हो । वह विद्या जिससे पदार्थों के धर्म, कार्य- कारण- संबंध आदि का बोध बोध हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्शन mf(ई)n. showing, Pāṇ. v, 2, 6
ifc. seeing, looking at (see तुल्य-, देव-, सम-.), Ragh. xi, 93
‘knowing’, See धर्म-
exhibiting, teaching, MBh. i, 583; BhP. v, 4, 11
दर्शन n. seeing, observing, looking, noticing, observation, perception, RV. i, 116, 23; ŚBr. xiv; ŚāṅkhGṛ. v, 5; MBh. &c.
ocular perception, Suśr. iv, 27
the eye-sight, vi, 17
inspection, examination, Yājñ. i, 328; Hariv. 5460
visiting, Yājñ. i, 84; Kathās. iii, 8
audience, meeting (with gen. Cāṇ.; instr. with or without सह, Vet.; in comp. Ragh. xii, 60), Śak. v, 5/6; vii, 25/26; Rājat. vi, 43
experiencing, BhP. i, 8, 25
foreseeing, Ragh. viii, 71
contemplating, Mn. viii, 9 and 23
apprehension, judgement, Śak. iii, 6/7 discernment, understanding, intellect, Mn. vi, 74; Yājñ. i, 8; Bhag. &c.
opinion, Mālav. v, 13/14; Kām. ii, 6
intention (cf. पाप-), R. i, 58, 18
view, doctrine, philosophical system (6 in number, viz. [Pūrva-] Mīmāṃsā by Jaim. Uttara-Mīmāṃsā by, Bādar.; Nyāya by Gotama, Vaiśeṣika by Kaṇāda; Sāṃkhya by Kap.; Yoga by Pat.), MBh. xii, 11045 f.; BhP. &c.
the eye, Suśr. v, 8; Śak. iv, 6; Prab. iii, 10
the becoming visible or known, presence, ĀśvGṛ. iii, 7; Mn. ii, 101; iv; Yājñ. i, 131; ii, 170; MBh. &c.
appearance (before the judge), Mn. viii, 158; Yājñ. ii, 53; Kām.
the being mentioned (in any authoritative text), KātyŚr. i, xxvi; Lāṭy. vi, ix; Bādar. i, 1, 25; MBh. xiv, 2700
a vision, dream, Hariv. 1285; Hit. Introd. 9, 0/1
ifc. appearance, aspect, semblance, Mn. ii, 47; MBh. (Nal. ii, 3; xii, 18 and 44), R.; Ragh. iii, 57
colour, L.
showing (cf. दन्त-), Bhartṛ. ii, 26; Dhūrtas. i, 35/11 a mirror, L.
a sacrifice, L.
= धर्म, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (470,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दर्श, दर्शक, दर्शन &c. See under दृश्.
दर्शन a. [दृश्-ल्युट्] 1 Seeing, looking at, (at the end of comp.); देव˚, धर्म˚, &c. --2 Showing, exhibiting. --3 Demonstrating, teaching. --नं 1 Looking at, seeing, observing; R. 3. 41. --2 Knowing, understanding, perceiving, foreseeing; R. 8. 72. --3 Sight, vision; चिंताजडं दर्शनं Ś. 4. 5. --4 The eye. --5 Inspection, examination. --6 Showing, displaying, exhibition. --7 Becoming visible. --8 Visiting, paying a visit, a visit; देवदर्शनं. --9 (Hence) Going into the presence of, audience; मारीचस्ते दर्शनं वितरति Ś. 7; राजदर्शनं मे कारय &c. --10 Colour, aspect, appearance, semblance; Bg. 11. 10; R. 3. 57. --11 Appearance, producing (in court); Ms. 8. 158, 160. --12 A [] vision, dream. --13 Discernment, understanding, intellect. --14 Judgment, apprehension. --15 Religious knowledge. --16 A doctrine or theory prescribed in a system. --17 A system of philosophy; as in सर्वदर्शनसंग्रह. --18 A mirror. --19 Virtue, moral merit. --20 Opinion. --21 Intention. --22 Demonstration. --23 A sacrifice. --Comp. --ईप्सु a. anxious to see. --उज्ज्वला the great white jasmine. --पथः the range of sight or vision, horizon; मम दर्शनपथमवतीर्णः Ś. 3 ‘crossed my sight’. --प्रतिभूः, --प्रातिभाव्यं a bail or surety for appearance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0559-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दर्शन न० दृश--भावकरणादौ ल्युट् । १ नेत्रे २ स्वप्ने ३ बुद्धौ ४ धर्मे ५ दर्पणे ६ शास्त्रे मेदिनि० ७ इज्यायाम् अजयपा० ८ वर्णे त्रिकाण्ड० ९ निभालने जटाध० । दृश्यते यथार्थतया ज्ञायते पदार्थोनेन करणे ल्युट् । अध्यात्मावेदके १० शास्त्र- भेदे तानि च नास्तिकवौद्धजैनवैष्णवास्तिकादिमत- भेदेन नानाविधानि । तानि च सर्वदर्शनसंग्रहे तत्तन्मत- प्रदर्शनावसरे दर्शितानि । तत्रास्तिकदर्शनानि षट् तत्र गौतमेन न्यायदर्शनं, कणादेन वैशेषिकं, कपिलेन साङ्ख्यं, पतञ्जलिना योगदर्शनं, जैमिनिना पूर्वमीमांसाव्यासेन वेदा- न्तदर्शनम् प्रणीतम् । तच्च वेदान्तदर्शनं व्यासप्रणीतमेकमपि बहुभिर्विद्वद्भिः द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतशुद्धाद्वैतप्रभेदेन नानाविधं यथा बुद्धस्यैकस्योपदेशकत्वेऽपि विनेयानां बुद्धि- वैचित्र्यात् स्वस्वबुद्ध्यनुमारिपदार्थकल्पनया योगाचारमा ध्यमिकादिभेदा उपज ताः । एवं वेदान्तस्यापि “षड्दर्श- नानि मेऽङ्गानि पादौ कुक्षिः करौ शिरः । तेषु भेदन्तु यः कुर्यान्मदङ्गच्छेदको हि सः । एतान्येव कुलस्यापि षड ङ्गानि भवन्ति हि । तस्मान्मदात्मकं कौलमहं कौलात्मकः पिये!” तन्त्रशास्त्रम् । पदार्थभेददर्शने फलभेदो यथा “नन्द उवाच । “येषाञ्च दर्शने! पुण्यं पापञ्च यस्य दर्शने । तत्सर्वं वद सर्वेश! श्रेतुं कौतूहलं हि मे । श्री भगवान् उवाच । सुब्राह्मणानां तीर्थानां वैष्णवानाञ्च दर्शने । देवताप्रतिमादर्शात् तीर्थस्वायी भवेन्नरः । सूर्य्यस्य दर्शने भक्त्या सतीनां दर्शने तथा । सन्न्यासिनां यती नाञ्च तथैव ब्रह्मचारिणाम् । भक्त्या गवाञ्च वह्नीनां गुरूणाञ्च विशेषतः । गजेन्द्राणाञ्च सिंहानां श्वेता- श्वानां तथैव च । शूकानाञ्च पिकानाञ्च खञ्जनानां तथैत्र च । हंसानाञ्च मयूराणां चासानां शङ्खपक्षिणाम् । वत्सप्रयुक्तधेनूनामश्वत्थानां तथैव च । पतिपुत्रवती- माञ्च नराणां तीर्थयायिनाम् । प्रदीपानां सुवर्णानां [] मणीनाञ्च विशेषतः । मुक्तानां हीरकाणाञ्च माणि- क्यानां महाशय! । तुलसीशुक्लपुष्पाणां दर्शनं पाप- नाशनम् । फलानि शुक्लधान्यानि घृतं दधि मधूनि च । पूर्णकुम्भञ्च लाजांश्च राजेन्द्रं दर्पणं जलम् । मा- लाञ्च शुक्लपुष्पाणां दृष्ट्वा पुण्यं लभेन्नरः । गोरो- चनाञ्च कर्पूरं रजतञ्च सरोवरम् । पुष्पोद्यानं पुष्पि- तञ्च दृष्ट्वा पुण्यं लभेन्नरः । देवाश्रितं देवधटं सुगन्धि- पवनं तथा । शङ्खञ्च दुन्दुभिं दृष्ट्वा सद्यः पुण्यं लभेन्नरः । शुक्लपक्षस्य चन्द्रस्य पीयूषं चन्दनं तथा । कस्तूरीं कुङ्कुमं दृष्ट्वा नन्द । पुण्यं लभेन्नरः । पताकामक्षयवट तरुं देवोत्थितं शुभम् । देवालयं देवखातं दृष्ट्वा पुण्यं लभेन्नरः । शुक्तिं प्रबालं रजतं स्फाटिकं कुशम्लकभ् । गङ्गामृदं कुशं ताम्रं दृष्ट्वा पुण्यं लभेन्नरः । पुराण पुस्तकं शुद्धं सवीजं विष्णुयन्त्रकम् । स्निग्धदूर्वाक्षतं रत्नं दृष्ट्वा पुण्यं लभेन्नरः । तपस्विनं सिद्धमन्त्रं समुद्रं कृष्णमारकम् । यज्ञं महोत्सवं दृष्ट्वा सुपुण्यं लभते नरः । गोभूत्रं गेमयं दुग्धं गोधूलिं गोष्ठ गोस्पदम् । पक्वशस्यान्वितं क्षेत्रं दृष्ट्वा पुण्यं लभेन्नरः । रुचिरां पद्मिनीं श्यामां न्यग्रोवपरिमण्डलाम् । सु- वेशिकां सुवसनां दिव्यभूषणभूषिताम् । वेश्यां क्षेमङ्करीं गन्धं सदूर्वाक्षततण्डुलम् । सिद्धान्नं परमान्नञ्च दृष्ट्वा पुण्यं लभेद्ध्रुवम् । कार्त्तिक्यां पूर्णिमायाञ्च ण- धिकाप्रतिमां शुभाम् । संपूज्य दृष्ट्वा नत्वा च करोति जन्मखण्डनम् । हिङ्गुलायां तथाष्टम्यामिषे मासि सिते शुभे । श्रीदुर्गाप्र तमां दृष्ट्वा करोति जन्मखण्डनम् । शिवरात्रौ च काश्याञ्च विश्वनाथस्य दर्शनम् । कृत्वो- पवासं पूजाञ्च करोति जन
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दर्शन" आता है (35)
दर्श दर्शन । अवलोकनआलोचन दर्शनईक्षण दर्शन । देखनानिशमन दर्शन । देखनाद्योतन दर्शननिभालन दर्शन । प्रत्यक्षीकरणनिशामन दर्शन । देखनादृश देखना । दर्शनईक्षा दृष्टि । दर्शननिध्यान दर्शन । देवतासमीक्षण दर्शन । देखनानिरीक्षण देखना । दर्शननिरीक्षा देखना । दर्शनवीक्षा देखने की क्रिया । वीक्षण । दर्शनउपद्रष्टा देखनेवाला । दर्शनदरस देखादेखी । दर्शन । दीदारनिभार पु † संज्ञा पुं॰ देखना । दर्शनजियारत दर्शननज्जारा दर्शन । दीदारदेखादेखी आँखों से देखने की दशा या भाव । दर्शन । साक्षात्कार । अवलोकनमुहाचहीं पु संज्ञा पुं॰ मुखदर्शन । मुख का देखना । दर्शनप्रत्यवलोकन पर्यवेक्षण । देखना । निरीक्षण । दर्शनआलोक प्रकाश । चाँदनी । उजाला । रोशनीदृष्ट देखा हुआलक्षण किसी पदार्थ की वह विशेषता जिसके द्वारा वह पहचाना जाय । वे गुण आदि जो क…परिणाम बदलने का भाव या कार्य । बदलना । एक रूप या अवस्था को छोड़कर दूसरे रूप य…समीक्ष अच्छी तरह देखने की क्रियास्मृति स्मरण शक्ति के द्वारा संचित होनेवाला ज्ञानप्रेत्यभाव अपने शुभाशुभ कर्मों के अनुसार जन्म लेकर मरने और मरकर जन्म लेने की परंप…दीदा दृष्टि । निगाह । नजरचक्षा बृहस्पतिदीदार सौंदर्य । छविनजारा दृश्यदेखभाल जाँच पड़ताल । निरीक्षण । निगरानीपरिदर्शन सम्यक् रूप से अवलोकन । भली- भाँति देखना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें