🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:19:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्मृति
smṛti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धर्मशास्त्र (1.6.6) धर्मसंहिता
स्मरण/चिन्तन (1.7.30) चिन्ता · आध्यान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्मृति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. स्मरण शक्ति के द्वारा संचित होनेवाला ज्ञान ।
२. स्मरण । याद ।
३. दक्ष की कन्या और अंगिरा की पत्नी के गर्भ से उत्पन्न एक कन्या ।
४. हिंदुओं के धर्मशास्त्र जिनकी रचना ऋषियों और मुनियों आदि ने, वेदों का स्मरण या चिंतन करके की थी और जिसमें धर्म, दर्शन, आचार, व्यवहार, प्रायश्चित्त, शासन, नीति आदि के विवेचन हैं । विशेष—हिंदुओं के धार्मिक ग्रंथ दो भागों में विभक्त है —श्रुति और स्मृति । इनमें से वेद, ब्राह्मण और उपनिषद् आदि श्रुति के अंतर्गत है (दे॰ श्रुति); और शेष धर्मशास्त्रों को स्मृति कहते हैं । स्मृति के अंतर्गत नीचे लिखे ग्रंथ आते हैं — (क) छह वेदांग । (ख) गृह्म, आश्वलायन, सांख्यायन, गोभिल पारस्कर, बौधायन, भारद्वाज और आपस्तंबादि सूत्र । (ग) मनु, याज्ञवल्क्य, अत्रि, विष्ण, हारीत, उशनस, अंगिरा, यम, कात्यायन, बुहस्पति, पराशर, व्यास, दक्ष, गौतम, वशिष्ठ, नारद और भृगु आदि के रचे हुए अठारह धर्मशास्त्र । (घ) रामायण और महाभारत आदि इतिहास । (च) अठारह पुराण और (छ) सब प्रकार के नीतिशास्त्र के ग्रंथ ।
५. (अठारह धर्मशास्त्रो के कारण) अठारह की संख्या की संज्ञा-१८ ।
६. एक प्रकार का छंद ।
७. इच्छा । कामना ।
८. चिंतन । ध्यान (को॰) ।
९. सदृश वस्तु के अवलोकन, चिंतन आदि से पूर्वानुभूत वस्तु का स्मरण । एक संचारी भाव (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मृति f. remembrance, reminiscence, thinking of or upon (loc. or comp.), calling to mind (स्मृतिम् अपि ते न यान्ति, ‘they are not even thought of’), memory, TĀr.; ChUp.; MBh. &c.
memory as one of the Vyabhicāri-bhāvas (q.v.), Daśar.
Memory (personified either as the daughter of Dakṣa and wife of Aṅgiras or as the daughter of Dharma and Medhā), Hariv.; Pur.
the whole body of sacred tradition or what is remembered by human teachers (in contradistinction to श्रुति or what is directly heard or revealed to the Ṛṣis; in its widest acceptation this use of the term Smṛti includes the 6 Vedāṅgas, the Sūtras both श्रौत and गृह्य, the law-books of Manu &c. [see next]; the Itihāsas [e.g. the Mahābhārata and Rāmāyaṇa], the Purāṇas and the Nītiśāstras; इति स्मृतेः, ‘accord. to such and such a traditional precept or legal text’), IW. 144, 145
the whole body of codes of law as handed down memoriter or by tradition (esp. the codes of Manu, Yājñavalkya and the 16 succeeding inspired lawgivers, viz. Atri, Viṣṇu, Hārīta, Uśanas or Śukra, Aṅgiras, Yama, Āpastamba, Saṃvarta, Kātyāyana, Bṛhas-pati, Parāśara, Vyāsa, Śaṅkha, Likhīta, Dakṣa and Gautama; all these lawgivers being held to be inspired and to have based their precepts on the Veda; cf. IW. 203), GṛŚrS.; Mn.; Yājñ. &c.
symbolical N. for the number 18 (fr. the 18 lawgivers above)
a kind of metre, L.
N. of the letter ग्, Up.
desire, wish, Pañcat. iii, 258 (v.l. for स्पृहा).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1272,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मृतिः f. [स्मृ-क्तिन्] 1 Remembrance; recollection, memory; अ श्वत्थामा करधृतधनुः किं न यातः [] स्मृतिं ते Ve. 3. 21; संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः T. S.; स्मृत्युपस्थितौ इमौ द्वौ श्लोकौ U. 6; 4. 2. --2 Thinking of, calling to mind. --3 What was delivered by human authors, law, traditional law, the body of traditional or memorial law (civil or religious) (opp. श्रुति). --4 A code of laws, law-book. --5 A text of Smṛti, canon, rule of law; इति स्मृतेः. --6 Desire, wish. --7 Understanding. --Comp. --अंतरं another law-book. --अपेत a. {1} forgotten. {2} inconsistent with Smṛti. {3} (hence) illegal, unjust. --उक्त a. prescribed or enjoined in the codes of law, canonical. --पथः, --विषयः the object of memory; स्मृतिपथं --विषयं गम् to be dead; Bh. 3. 37, 38. --प्रत्यवमर्षः retentiveness of memory, accuracy of recollection. --प्रबंधः a legal work. --भ्रंशः loss or failure of memory. --रोधः temporary interruption of memory; loss or failure of memory; Ś. 7. 32. --विभ्रमः confusion of memory. --विरुद्ध a. illegal. --विरोधः {1} opposition to law, illegality. {2} disagreement between two or more Smṛtis or legal texts; स्मृतिविरोधं परिहरति Ś. B. --शास्त्रं {1} a lawbook, code, digest. {2} legal science. --शेष a. deceased, dead (as a person). --शैथिल्यं temporary loss of memory. --साध्य a. capable of being proved by law. --हेतुः a cause of recollection, impression on the mind, association of ideas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1156-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मृति स्त्री स्मृ--क्तिन् । अनुभूतवस्तुन उद्बोधकसहकारेण संस्काराधीने १ ज्ञानभेदे । स्मर्यते वेदवर्मोऽनेन करणे क्तिन् । २ धर्मशासनशास्त्रे वेदार्थानुभवजन्ये वेदार्थानु- वादके मुनिप्रणीते वाक्यरूपे शास्त्रे । “वेदाऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदाम्” मनुः । ज्ञानभेदस्मृतिरूपलक्षणादिकं पात० सू० भा० विवरणे- षूक्तम् उक्तं यथा “अनुभूतविषयाऽसंप्रमोषः स्मृतिः” सू० । “किं प्रत्य- यस्य चित्तं स्मरति । आहोस्वित् विषयस्येति । ग्राह्यो- परक्तः प्रत्ययो ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासः तथा- जातीयकं संस्कारमारमते स संस्कारः स्वव्यञ्जकाञ्जनं तदाकारमेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिञ्जनयति । तत्र ग्रहणाकारपूर्वा बुद्धिः ग्राह्याकारपूर्वा स्मृतिः । सा च द्वयी, भावितस्मर्त्तव्या चाभावितस्मर्त्तव्या च खप्ने भावि- तस्मर्त्तव्या जाग्रत्समये त्वभावितस्मर्त्तव्येति । सर्वाः स्मृतयः प्रमाणविपर्य्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनामनुभवात् प्रभवन्ति” भा० । “अनुभूतविमयाऽसम्प्रमोपः स्मृतिः प्रमाणादिभिरनुभूते विमयेऽसम्प्रमोषः अस्तेयः सा स्मृतिः संस्कारमात्रजन्यस्य हि ज्ञानस्थ संस्कारका- रणानुभावभासिती विषय आत्मीयस्तदधिकविषयपरि- ग्रहस्तु सम्प्रमोषः स्तेयः कस्मात् साद्वश्यात् । मुष- स्तेय इत्यस्मात् सम्प्रमोषपदव्युत्पत्तेः । एतदुक्तं भवति । [] सर्वे प्रमाणादयोऽनधिगतमर्थं सामान्यतः प्रकारतो वाधिगमयन्ति, स्मृतिः पुनर्न पूर्वानुभवमर्य्यादामतिक्रा- मति तद्विषया तदूनविषया वा न तु तदधिकविषपा सोऽयं कृत्त्यन्तराद्विशेषः स्मृतेरिति । विमृषति किंप्रत्य- यस्येति ग्राह्यप्रवणत्वात् अनुभवस्य स्वानुभवात्तज्जः संस्कःरो ग्राह्यमेव स्मारयतीति । प्रतिभासयति अनुभ वमात्रजनितत्वाच्चानुभवमेवेति । विमृश्यपपत्तित उभय- स्मरणमवधारयति ग्राह्यप्रवणतया ग्राह्योपरक्तः पर- मार्थतस्तु ग्राह्यग्रहणे एव उभयं तयोराकारं स्वरूपं निर्भासयति प्रकाशयति । स्वव्यञ्जकं कारणमञ्जनमा- कारो यस्य स तथोक्तः । स्वकारणाकार इत्यर्थः । व्यञ्जक- मुद्बोधकं तेनाञ्जनं फलाभिमुखीकरणं यस्येति वेत्यर्थः । ननु यदि कारणविचारेण बुद्धिस्मरणयाः सारूप्यं कस्तर्हि भेद इत्यत आह त्तत्र ग्रहणेति । ग्रहण- मुपादानं न च गृहीतस्योपदानं सम्भवति तदनेनान- धिगतबाधनं वुद्धेरित्यक्तं ग्रहणाकारो ग्रहणरूपं पूर्वं प्रधानं यस्याः सा तथोक्ता विकल्पितश्चायम् अभेदेऽपि गुणप्रधानभाव इति ग्राह्याकारः पूर्वः प्रथमो यस्याः सा तथोक्ता, इदमेव च ग्राह्याकारस्य ग्राह्यस्य पूर्बत्वं यदृत्त्यन्तरविषयीकृतत्वमर्थस्य तदनेन वृत्त्यन्तरविषयिकृत- गोचरा स्मृतिरित्युक्तं भवति सोऽयसम्प्रमोष इति । ननु अस्ति स्मृतेरपि सम्प्रमोषः दर्शयति हि पित्र्यादेरतीतस्य देशकालान्तरानुभूतस्याननुभूतचरदेशकालान्तरसम्बन्धं स्वप्ने इत्यत आह सा च द्वयीति भावितः कल्पितः स्मर्त्तव्योयया सा तथोक्ता । अभावितोऽकल्पितः पारमार्थिक इति या- वत् । नेयं स्मृतिरपि तु विपर्य्ययस्तल्लक्षणोपपन्नत्वात् स्मृत्याभासतया तु स्मृतिरुक्ता प्रमाणाभासमिवेति भावः । कस्मात् पुनरन्ते स्मृतरुपन्यास इत्यत आह । सर्वाः स्मृतय इति अनुभवप्राप्तिपूर्वा वृत्तिः स्मृतिस्ततः स्मृती- नामन्ते निवेश इत्यर्थः” । धर्मशस्त्रशब्दे स्मृतिभेदादिकं ३८६३ पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5374-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मृतिः, स्त्री, (स्मृ + क्तिन् ।) अनुभूतविषय- ज्ञानम् । इति चण्डीटीकायां नागोजीभट्टः ॥ स्वाम्याश्रितक्रियाजन्यसंस्कारजन्यज्ञानम् । इति रसमञ्जरी ॥ अनुभव-संस्कार-जन्य-ज्ञानम् । यथा, -- “सम्बिद्भगवती द्वेधा स्मृत्यनुभवभेदिका ॥” इति कविकल्पद्रुमटीकायां दुर्गादासः ॥ किञ्च । “विभुर्ब्बुद्ध्यादिगुणवान् बुद्धिस्तु द्विविधा मता । अनुभूति स्मृतिश्च स्यादनुभूतिश्चतुर्व्विधा ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ [] अन्यच्च । “अनुभूतं प्रियादिनामर्थानां चिन्तनं स्मृतिः । तत्र कम्पाङ्गवैवश्यबास्पनिश्वसितादयः ॥” इत्युज्ज्वलनीलमणिः ॥ तत्पर्य्यायः । चिन्ता २ आध्यानम् ३ । इत्य- मरः । १ । ७ । २९ ॥ चिन्तिया ४ । इति भरतधृतरभसः ॥ चिन्तः ५ । इति क्षोरस्वामी ॥ आध्या ६ । इति रामाश्रभः ॥ चिन्तितिः ७ ध्यानम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ स्मरणम् ९ चर्च्चा १० । इति जटाधरः ॥ सा तु गर्भस्थस्य अष्टभिर्म्मासैर्भवति । इति सुखबोधः ॥ * ॥ स्मृतिकारकौषधं यथा, -- “शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्च्चला । अभया च गुडूची च अटरूषकवाकुची ॥ एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतं प्रस्थं विपाचयेत् । कण्टकार्य्या रसं प्रस्थं वृहत्या च समन्वितम् ॥ एतद्ब्राह्मीघृतं नाभ स्मृतिमेधाकरं परम् ॥” इति गारुडे १९८ अध्यायः ॥ * ॥ मन्वादिमुनिप्रणीतशास्त्रविशेषः । स्मरन्ति वेद- मनया स्मृतिः । महर्षिभिर्वेदार्थचिन्तनं स्मृतिः । तद्योगात् ग्रन्थोऽपि स्मृतिरिति मुकुटः । स्मृतिकर्त्तॄणां नामानि धर्म्मशास्त्र- शब्दे द्रष्टव्यानि । तत्र मनोः स्मृतेः प्राधा- न्यम् । यथा, -- “वेदार्थोपनिबन्धृत्वात् प्राधान्यं हि मनोः स्मृतम् । मन्वर्थविपरीता तु या स्मृतिः सा न शस्यते ॥” इतिकुल्लूकभट्टधृतबृहस्पतिवचनम् ॥ तत्पर्य्यायः । धर्म्मसंहिता २ । इत्यमरः । १ । ६ । ६ ॥ धर्म्मशास्त्रम् ३ । इति जटाधरः ॥ संहिता ४ श्रुतिजीविका ५ । इति शब्द- रत्नावली ॥ स च सात्त्विकराजसतामसभेदेन त्रिविधः । यथा, -- “तथैव स्मृतयः प्रोक्ता ऋषिभिस्त्रिगुणान्विताः । सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाः शुभदर्शने ॥ वाशिष्ठं चैव हारीत्रं व्यासं पाराशरं तथा । भारद्वाजं काश्यपञ्च सात्त्विका मुक्तिदाः शुभाः ॥ आवनं याज्ञवल्क्यञ्च आत्रेयं दाक्षमेव च । कात्यायनं वैष्णवञ्च राजसाः स्वर्गदा मताः ॥ गौतभं बार्हस्पत्यञ्च संवर्त्तञ्च यमं स्मृतम् । मांख्यं चौशनसं देवि तामसा निरयप्रदाः ॥ किमत्र बहुनोक्तेन पुराणेषु स्मृतिष्वपि । तामसा नरकायैव वर्जयेत्तान् विचक्षणः ॥ अतो हि राजमं कर्म्म तामसञ्च वरानने । प्राणान्ते नैव कुर्य्याद्वै विवेकी तत्त्वविन्नरः ॥ विना तु सात्त्विकं कर्म्म यत्रासाधारणं हरेः । कदाचिद्राजसं कार्य्यं मानमैस्तामसं न तु ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणोपुराणेष्वागमेषु च । संहितातन्त्रशास्त्रेषु गिरिजे यामलादिषु । प्रञ्चरात्रादिष्वपीह मारो यः सात्त्विको सुतः ॥” इति पाद्मोत्तरखण्डे ४३ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-464-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्मृति" आता है (32)
अभिज्ञान स्मृति । ख्यालनाष्टिक जिस की वस्तु नष्ट हुई हो । (स्मृति)उत्क्षेपक वस्त्रादि का चोर ।—(स्मृति)याद स्मरण शक्ति । स्मृति । जैस,— आपकी याद की मैं प्रशंसा करता हूँदुर्लेख्य जो बुरा लिखा हुआ हो । जो ऐसा लिखा हो कि जल्दी पढ़ा न जा सके । (स्मृति)प्रस्तुति प्रशंसा । स्मृतिविप्रतिषिद्ध जिसका निषेध किया गया हो । जो मना हो । निषिद्ध । (स्मृति)विपाल (पशु) जिसका कोई पालनेवाला या मालिक न हो । (स्मृति)सुध स्मृति । स्मरण । याद । चेत । क्रि॰ प्र॰—करना । रखना । होना । मुहा॰—सुध…सिमरन पु संज्ञा पुं॰ याद करना । स्मरण । स्मृतिसर्वायी सब कुछ खानेवाला । सर्वभक्षी । (स्मृति)अभिस्मरण विशेष रूप से की गई याद । ध्यान । स्मृतिकामकृतऋण वह ऋण जो विषय भोग में लिप्त होने की दशा में लिया गया हो ।—(स्मृति)याददाश्त स्मरण शक्ति । स्मृति । जैसे,— आपकी याददाश्त बहुत अच्छी हैनाष्टिकधन खोया हुआ धन । (स्मृति)स्मर कामदेव । मदनअधीति अध्ययनउपधान ॰ पुं॰परामर्श पकड़ना । खींचना । जैसे, केश परामर्शप्रगृह्य जो ग्रहण करने के योग्य होचेतना बुद्धिधारणा धारण करने की क्रिया या भावअंगिरस् एक प्राचीन ऋषि का नाम जो दस प्रजापतियों में गिने जाति हैं । विशेष—ये अ…उपस्थिति विद्यमानता । मौजूदगी । हाजिरीसत्योत्तर सत्य बात का स्वीकारसर्वामात्य किसी परिवार या गृहस्थी में रहनेवाले घर के प्राणी, नौकर चाकर आदि सब लोग…पूर्वप्रज्ञा अतीत का ज्ञानचेता होश । वुद्धिसोझा सीधा । सरलहिंदू भारतवर्ष में बसनेवाली आर्य जाति के वंशज जो भारत में प्रवर्तित या पल्लव…नैधानी पाँछ प्रकार की सीमाओं में से एक । वह सीमा जिसका चिह्न गडा़ हुआ कोयला य…वार्धुषिक कम दाम पर वस्तु खरीदकर अधिक दाम पर बेचने का व्यवसाय करनेवाला । खरीद फर…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें