🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:40:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपधान
upadhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपधान संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰] [वि॰ अपधातक, उपघाती]
१. नाश करन े की क्रिया ।
२. इंद्रियों का अपने अपने काम में असमर्थ होना । अशक्ति ।
३. रोग । व्याधि ।
४. इन पाँच पातकों का समूह- उपपातक, जातिभ्रं शीकरण, संकरोकरण, अपात्रीकरण, अपात्रीकरण, मलिनीकरहणा ।—स्मृति । ५ । आघात । प्रहार (को॰) ।
६. आक्रमण । हमला (को॰) ।
उपधान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपहित]
१. ऊपर रखना या ठहराना ।
२. वह जिसपर कोई वस्तु रखी जाय । सहारे की चीज । यौ॰—पादोपधान ।
३. तकिया गडुआ । बालिश । उ॰—बिबिध बसन उपधान तुराई, छीर फेन सम विसद सुहाई ।—मानस, २ । ९१ ।
४. मंत्र जो यज्ञ की ईंट रखते समय पढ़ा जाता है ।
५. विशेषता ।
६. प्रणय । प्रेम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-धान mfn. placing upon, employed or used in placing upon (as a Mantra in the setting up of the sacrificial bricks), Pāṇ. iv, 4, 125
उप-धान n. the act of placing or resting upon, KātyŚr.; Kauś.
that on which one rests, a pillow, cushion, AV. xiv, 2, 65; ŚBr.; KātyŚr.; MBh.; Suśr. &c.
cover, lid, Car.; Hcat.
peculiarity, singularity, excellence (cf. प्रेमोप˚), Bālar.; Siddh.
affection, kindness
religious observance
poison, L.
(also) fetching, procuring, Jātakam.
a jewel-case, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपधान a. Used (as a Mantra) in the putting up of the sacrificial bricks; P. IV. 4. 125. --नं 1 Placing or resting upon. --2 A pillow, cushion; विपुलमुपधानं भुजलता Bh. 3. 79. --3 Peculiarity, individuality (विशेषं); फलोपाधानाभावात् P. VI. 3. 39 Sk. --4 Affection, kindness. --5 A religious observance. --6 Excellence or excellent quality; सोपधानां धियं धीराः स्थेयसीं खट्वयंति ये Śi. 2. 77. (where उ˚ also means a pillow). --7 Poison.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधान न० उपधीयते शिरोऽत्र उप + धा आधारे ल्युट् । (वालिश) १ शिरोधाने । करणे कर्मणि वा ल्युट् । २ प्रणये, व्रतभेदे, हेम० । ३ विशेषे ४ प्रणये च विश्वः “सोपधानां धियं धीराः स्थेयसीं खट्वयन्ति ये” माघः । “सोप्रधानां सविशेषां, पक्षे सगेन्दुकामिति” मल्लि० “पट्वोपधाना- ध्यासितशिरोभागेण” काद० । “आसन्दी सोपधाना दक्षिणानड्वान् यवाश्च” कात्या० २१, ४, ३० । ५ विषे मेदि० भावे ल्युट् । ६ समीपस्थापने न० । करणे ल्युट् । ७ उपधानसाधने मन्त्रे पु० “तद्वानासामुपधानोमन्त्रः” पा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1212,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधानं, क्ली, (उपधीयते आरोप्यते मस्तकमत्र । उप + धा + अधिकरणे ल्युट् ।) शिरोधानम् ॥ वालिश इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उपवर्हः २ । इत्यमरः । गण्डुः ३ । इति जटाधरः । (“सोपधानां धियं धीराः स्थेयसीं खट्टयन्ति ये” । इति माघः २ । ७७ । “पट्टोपधानाध्यासितशिरो- भागेन” । इति कादम्बरी ।) विषम् । प्रणयः । इति मेदिनी । व्रतम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपधान" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें