🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:21:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपधान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपधान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपधान

अर्थ: ऊपर रखना या आराम करना

संस्कृत: शिरोनिधानम् · पर्याय: उपबर्ह

व्युत्पत्ति: उप+धा+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. उपधान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपधान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपधानम्उपधानेउपधानानि
द्वितीयाउपधानम्उपधानेउपधानानि
तृतीयाउपधानेनउपधानाभ्याम्उपधानैः
चतुर्थीउपधानायउपधानाभ्याम्उपधानेभ्यः
पञ्चमीउपधानात् / उपधानाद्उपधानाभ्याम्उपधानेभ्यः
षष्ठीउपधानस्यउपधानयोःउपधानानाम्
सप्तमीउपधानेउपधानयोःउपधानेषु
सम्बोधनहे उपधानहे उपधानेहे उपधानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपधान
उपधान
upadhāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपधान संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰] [वि॰ अपधातक, उपघाती]
१. नाश करन े की क्रिया ।
२. इंद्रियों का अपने अपने काम में असमर्थ होना । अशक्ति ।
३. रोग । व्याधि ।
४. इन पाँच पातकों का समूह- उपपातक, जातिभ्रं शीकरण, संकरोकरण, अपात्रीकरण, अपात्रीकरण, मलिनीकरहणा ।—स्मृति । ५ । आघात । प्रहार (को॰) ।
६. आक्रमण । हमला (को॰) ।
उपधान संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ उपहित]
१. ऊपर रखना या ठहराना ।
२. वह जिसपर कोई वस्तु रखी जाय । सहारे की चीज । यौ॰—पादोपधान ।
३. तकिया गडुआ । बालिश । उ॰—बिबिध बसन उपधान तुराई, छीर फेन सम विसद सुहाई ।—मानस, २ । ९१ ।
४. मंत्र जो यज्ञ की ईंट रखते समय पढ़ा जाता है ।
५. विशेषता ।
६. प्रणय । प्रेम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-धान mfn. placing upon, employed or used in placing upon (as a Mantra in the setting up of the sacrificial bricks), Pāṇ. iv, 4, 125
उप-धान n. the act of placing or resting upon, KātyŚr.; Kauś.
that on which one rests, a pillow, cushion, AV. xiv, 2, 65; ŚBr.; KātyŚr.; MBh.; Suśr. &c.
cover, lid, Car.; Hcat.
peculiarity, singularity, excellence (cf. प्रेमोप˚), Bālar.; Siddh.
affection, kindness
religious observance
poison, L.
(also) fetching, procuring, Jātakam.
a jewel-case, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (199,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपधान a. Used (as a Mantra) in the putting up of the sacrificial bricks; P. IV. 4. 125. --नं 1 Placing or resting upon. --2 A pillow, cushion; विपुलमुपधानं भुजलता Bh. 3. 79. --3 Peculiarity, individuality (विशेषं); फलोपाधानाभावात् P. VI. 3. 39 Sk. --4 Affection, kindness. --5 A religious observance. --6 Excellence or excellent quality; सोपधानां धियं धीराः स्थेयसीं खट्वयंति ये Śi. 2. 77. (where उ˚ also means a pillow). --7 Poison.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0322-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधान न० उपधीयते शिरोऽत्र उप + धा आधारे ल्युट् । (वालिश) १ शिरोधाने । करणे कर्मणि वा ल्युट् । २ प्रणये, व्रतभेदे, हेम० । ३ विशेषे ४ प्रणये च विश्वः “सोपधानां धियं धीराः स्थेयसीं खट्वयन्ति ये” माघः । “सोप्रधानां सविशेषां, पक्षे सगेन्दुकामिति” मल्लि० “पट्वोपधाना- ध्यासितशिरोभागेण” काद० । “आसन्दी सोपधाना दक्षिणानड्वान् यवाश्च” कात्या० २१, ४, ३० । ५ विषे मेदि० भावे ल्युट् । ६ समीपस्थापने न० । करणे ल्युट् । ७ उपधानसाधने मन्त्रे पु० “तद्वानासामुपधानोमन्त्रः” पा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1212,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपधानं, क्ली, (उपधीयते आरोप्यते मस्तकमत्र । उप + धा + अधिकरणे ल्युट् ।) शिरोधानम् ॥ वालिश इति भाषा । तत्पर्य्यायः । उपवर्हः २ । इत्यमरः । गण्डुः ३ । इति जटाधरः । (“सोपधानां धियं धीराः स्थेयसीं खट्टयन्ति ये” । इति माघः २ । ७७ । “पट्टोपधानाध्यासितशिरो- भागेन” । इति कादम्बरी ।) विषम् । प्रणयः । इति मेदिनी । व्रतम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-254-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपधान" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपधानउपधान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: उपधान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपधान 📚 ➤ ऊपर रखना या आराम करना
संस्कृत: शिरोनिधानम् · पर्याय: उपबर्ह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपधान 📚॰ पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपधान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • उपधान = उपधा + आन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • उपधान: उप+धा+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें