🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:02:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चिन्ता
cintā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्मरण/चिन्तन (1.7.30) स्मृति · आध्यान
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिन्ता f. (Pāṇ. iii, 3, 105), thought, care, anxiety, anxious thought about (gen. loc., उपरि, or in comp.), Mn. xii, 31; Yājñ. i, 98; MBh. &c. (˚तया instr. ‘by mere thinking of’, VP. i, 13, 50)
consideration, Sarvad. xii f.
N. of a woman, Rājat. viii, 3453.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (398,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिंता [चिंत्-भावे अ] 1 Thinking, thought. --2 Sad or sorrowful thought, care, anxiety; चिंताजडं दर्शनं Ś. 4. 5; so वीतचिंतः 12. --3 Reflection, consideration. --4 (In Rhet.) Anxiety, considered as one of the 33 subordinate feelings; ध्यानं चिंता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् [] S. D. 201. --Comp. --आकुल a. full of care, disturbed in mind, anxious. --कर्मन् n. anxiety. --पर a. thoughtful, anxious. --मणिः {1} a fabulous gem supposed to yield to its possessor all desires, the philosopher's stone; काचमूल्येन विक्रीतो हंत चिंतामणिर्मया Śānti. 1. 12; अपि चिंतामणिश्चिंतापरिश्रममपेक्षते Māl. 10. 22; तदेकलुब्धे हृदि मेऽस्ति लब्धुं चिता न चिंतामणिमप्यनर्ध्यं N. 3. 81, 1. 145. {2} N. of Brahmā. --वेश्मन् n. a council-hall.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिन्ता स्त्री चिति--भावे अ । १ अनुध्याने सा० द० उक्ते २ व्यभिचारिगुणभेदे च तत्र “सधृतिचपलताग्लानिचिन्ता वितर्काः” व्यभिचारिणो विभज्य “ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत्” सा० द० लक्षि तम् । “चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां वस्त्राणामातपो ज्वरः” चाणक्यम् । “चिन्तामपरिमेयाञ्च प्रलयान्ता- मुपाश्रिताः” गीता । “धर्मक्रियात्मचिन्ता च सात्विक गुणलक्षणम्” मनुः । ३ दर्शनसंभोगभावनाभेदे रसमञ्ज० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2950,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिन्ता, स्त्री, (चिन्तनमिति । चिति चिन्तायाम् + “चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्च्चश्च ।” ३ । ३ । १०५ । इति अङ् ।) चिन्तना । चिन्तनम् । तत्पर्य्यायः । स्मृतिः २ आध्यानम् ३ । इत्यमरः । १ । ७ । २९ ॥ आध्या ४ ध्यानम् ५ चिन्तितिः ६ । इति शब्द- रत्नावली ॥ चिन्तिया ७ । इति रभसः ॥ (यथाह कश्चित् । [] “चिता चिन्ता द्वयोर्मध्ये चिन्ता नाम गरीयंसी । चिता दहति निर्जीवं चिन्ता हि जीवितन्तथा ॥”) दर्शनसम्भोगयोः प्रकारभावना । इति रस- मञ्जरी ॥ (सा च व्यभिचारिभावविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १७० । “ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-452-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चिन्ता" आता है (52)
आधि मानसिक व्यथा । चिंता । फित्र्र । शोच । सोचचिंतिति चिंताअभिशंका आशंका । संदेह । चिंताआबाधा पोडा । मानसिक पीडा । चिंताविमृश चिंता । विमर्श । विचारव्याकूत चिंता । खेदहृदयलेख औत्सुक्य । चिंता । व्यग्रतादुश्चित् खटका । चिंता । आशंकापरिभावना चिंता । सोच । फिक्रमहम चिंता । फिक्रखुटक पु † संज्ञा स्त्री॰ खटका । आशंका । चिंताचिंत पु संज्ञा स्त्री॰ । चिंतना । चिंता । ध्यान । याद । सोच । फिक्रअंदेश सोच । चिंता । फिक्रचिटका चिंतातेवान पु † संज्ञा पुं॰ सोच । चिंता । फिकरपरवाह चिंता । व्यग्रता खटका । आशंकाफिक्र चिंता । सोच । खटका । दुःख- पूर्ण ध्यान । उदास करनेवाली भावना । क्रि॰ प…अंदेशा सोच । चिंता । फिक्रइंतशार चिंता । परेशानी । उद्बिग्नतातश्वीश चिंता । फिक्रतफक्कुर चिंता । फिक्रतरददुद् सोच । फिक्र । अँदेशा । चिंता । खटकाअनुशोचना दु:ख । शोक । खेद । चिंताविह्नलता विह्वल होने री क्रिया या भाव । व्याकु- लता । घबराहट । चिंता । परीशानीअतर्भावना ध्यान । सोच विचार । चिंता । चितवननार गला । गरदन । ग्रीवा । मुहा॰—नार नवाना =(१) गरदन झुकाना । सिर नीचे की ओ…अरति विराग चित्त का न लगनाउद्वाहन ऊपर ले जाना । ऊपर चढ़ाना । उठानाखलिश खलसा नाम की मछलीअंह पाप । दुष्कर्म । अपराधविसूरण दुःख । रंज । शोकपरिभावन मिलाप । मिलन । संयोगशोच दुःख । रंज । शोक । अफसोसखटका 'खट खट' शब्द । जैसे, जरा सा खटका होते ही पक्षी उड़ गएचिंतना पु ^१ क्रि॰ स॰दुर्भावना बुरी भावनासोच सोचने की क्रिया या भाव । जैसे,— तुम अच्छी तरह सोच लो कि तुम्हारे इस का…हैफ खेद या शोकसूचक शब्द । अफसोस । हाय । हाअकबक निरर्थक वाक्य । असंबद्ध प्रलाप । अंड बंड । अनाप शनापअनेस पु वि॰ बुरा । खराब । अनइसपरवा मिट्टी का बना हुआ कटोरे के आकार का बरतन । कोसाअवसेर अटकाव । उलझनतसवीस पु संज्ञा स्त्री॰दुबधा दो में से किसी एक बात पर चित्त के न जमने की क्रिया या भाव । अनिश्चिचतत…फिराक † ^१ संज्ञा पुं॰मखमसा बखेड़ा । झंझट । झमेलादुचितई †पु संज्ञा स्त्री॰दुबीचा † संज्ञा पुं॰औत्कंठय उत्कंठा । उत्सुकतादुचिताई †पु संज्ञा स्त्री॰प्रसख्या सब संख्याओं का योग । जोड । कुल । मीजान । टोटलअंतर्ज्वाला भीतरी आग । भीतर की अग्नि
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें