🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आधि
ādhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
मानसिक पीड़ा (1.7.30)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आधि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. मानसिक व्यथा । चिंता । फित्र्र । शोच । सोच । उ॰— आधि अगाधा व्याधि परि, परि राधा जप सोइ ।- स॰ सप्तक, पृ॰ ३४३ ।
२. गिरों । गिरवी । बंधक । रेहन ।
३. स्थान । आवास [को॰] ।
४. पास पडोस (को॰) ।
५. विपत्ति । दुर्भाग्य [को॰] ।
६. धर्म या कर्तव्य की चिंता (को॰) ।
७. परिभाषा । लक्षण [को॰] ।
८. आशा [को॰] ।
९. दंड (को॰) ।
१०. परिवार या कुटुबं की चिंता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-धि m. (for 2. See p. 139, col. 2) a receptacle, BhP. xi, 13, 33
place, situation, L.
foundation, Nyāyam.
a pledge, deposit, pawn, mortgage, RV.; Mn.; Yājñ.
hire, rent, Āp.
an attribute, title, epithet (cf. उपाधि), L.
आ-धि See under आ-√ धा and आ-√ ध्यै.
2. आ-धि इस्, m. thought, care, anxious reflection, mental agony, anxiety, pain, TS.; MBh.; Yājñ. &c.
reflection on religion or duty, L.
hope, expectation, L.
misfortune, L.
a man solicitous for his family's livelihood, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (138,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आधिः [आधीयते स्थाप्यते प्रतीकाराय मनोऽनेन, आ-धाकि P. III. 3. 92; connected with आध्यै in some senses] 1 Mental pain or anguish, agony, [] anxiety, (opp. व्याधि which is bodily pain); न तेषामापदः संति नाधयो व्याधयस्तथा Mb.; मनोगतमाधिहेतुं Ś. 3. 11; R. 8. 27, 9. 54; Bh. 3. 105; Bv. 4. 11; Māl. 4; Ki. 1. 37. --2 A bane, curse, misery; यांत्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः Ś. 4. 17; Mv. 6. 28. --3 A pledge, deposit, pawn, mortgage; Y. 2. 23; Ms. 8. 143. --4 A place, residence. --5 Location, site. --6 Definition, epithet. --7 Misfortune, calamity (व्यसन). --8 Reflection on religion or duty (धर्मचिंता). --9 Hope, expectation. --10 A man solicitous for the maintenance of his family (कुटुंबव्यापृत). --Comp. --ज्ञ a. {1} suffering pain, distressed. {2} crooked. --भोगः the use or enjoyment of a deposit (as of a horse, cow &c. when pledged). --मन्युः (pl.) feverish heat or burning. --स्तेनः one who uses a deposit without the owner's consent.
आधि See under आधा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0239-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आधि पु० अधीयतेऽभिनिवेश्यते प्रतीकाराय मनोऽनेन आ + धा--कि । मानसदुःखकारके व्यथाभेदे “नाध- योव्याधयः क्लेशादैवभूतात्महेतवः” भा० प्र० । “यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः” शकु० । आधिदैविकशब्देऽस्य विवृतिः । ईषत् अधिक्रियते उत्तमर्ण्णोऽत्र आ + ईषदर्थे धा--अधिकारार्थे आधारे कि आधीयते ऋणशोधनार्थम् आ + धा--कर्मणि किवा १ ऋणशोधनार्थं प्रतिभूस्थानीयतया बन्धकत्वेन उत्तमर्ण्ण समीपे अधमर्णेनाधीयमाने उत्तमर्ण्णस्य ईषत्स्वत्व- हेतुभूतव्यापारविशिष्टे २ द्रव्येऽस्य विवृतिः मिता० । “धनप्रयोगे द्वौ विश्वासहेतू प्रतिभूराधिश्च । यथाह ना- रदः । “विश्रम्भहेतू द्वावत्र प्रतिभूराघिरेव चेति” । तत्र प्रतिभूर्निरूपित इदानीमाधिर्निरूप्यते । आधिर्नाम गृही- तस्य द्रव्यस्योपरि विश्वासार्थमधमर्णेनोत्तमर्णाधिक्रियायै आधीयतं इत्याधिः स च द्विधैव कृतकालोऽकृतकालश्च पुन- श्चैकैकशोद्विबिधः गोप्योभोग्यश्च । यथाह नारदः । “अधि- क्रियतैत्याधिः स विज्ञेयोद्विलक्षणः । कृतकालोऽपनेयश्च- यावद्देयोद्यतस्तथा । स पुनर्द्विविधः प्रोक्तोगोप्योभोग्यस्त- थैव चेति” । कृतकाल आधानकालएवामुष्मिन् काले दीपोत्सवादौ मयायमाधिर्म्मोक्तव्योऽन्यथा तवैवाधिर्भ- विष्यतीत्येवं निरूपिते कालेऽपनेयः आत्मसमीपे नेतव्योभो- चयितव्यः इत्यर्थः । देयं दानं देयमनतिक्रम्य यावद्देयम् उद्यतोनियतः स्थापितैत्यर्थः । यावद्देयम् उद्यतोयाव- द्देयोद्यतः गृहीतधनप्रत्यर्पणावधिरनिरूपितकाल इत्यर्थः गोप्योरक्षणीयः । एवञ्चतुर्विधस्याधेर्विशेषमाह । “आधिः प्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मुच्यते । काले काल- कृतोनश्येत् फलभोग्यो न नश्यति” या० । प्रयुक्ते धने स्वकृतया वृद्ध्या कालक्रमेण द्वितुणीभूते यद्याधिरधमर्ण्णेन द्रव्यदानेन न मोच्यते तदा नश्यत्यधर्मर्णस्य धनं प्र- योक्तुः स्वं भवति । कालकृतः कृतकालः आहिताग्न्या- दिषु पाठात्कालशब्दस्य पूर्वनिपातः स तु काले निरूपिते प्राप्ते नश्येत् द्वैगुण्यात्प्रागूर्द्धंवा । फल- भोग्यः फलंः भोग्यं यस्यासौ फलभोग्यः क्षेत्रारामादिः स न कृदाचिदपि नश्यति । कृतकालस्य गोप्यस्य भोग्यस्य च तत्कालातिक्रमे नाशौक्तः “काले कालकृतोनश्येदिति । अकृतकालस्य भोग्यस्य नाशाभावौक्तः “फलभोग्यो न नश्य- तीति” पारिशेष्यादाधिःप्रणस्येतदित्येदेतदकृतकालगोप्याधि- [] विषयसवतिष्ठते । द्वैगुण्यातिक्रमेण निरूपितकालातिक्रमण च विनाशे चतुर्दशदिवसप्रतीक्षणं कर्त्तव्यम् वृहस्पतिवचनात् “हिरण्ये द्विगुणीभूते पूर्णे काले कृतावधौ । बन्धकस्य धनी स्वामी द्विसप्ताहं प्रतीक्ष्य च । तदन्तरा धनदत्त्वा ऋणी बन्धमवाप्नुयादिति” । नन्वाधिःप्रणश्येदित्यनुपपन्नम् अधमर्णस्य स्वत्वनिवृत्तिहेतोर्दानविक्रयादेरभावात् मनुवचन- विरोधाच्च “नचाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः” इति । कालेन संरोधः कालसंरोधश्चिरकालमवस्थानं तस्मात्कालसंरोधाच्चिरकालावस्थानादाधेर्न्ननिसर्गोस्ति ना- न्यत्राधीकरणमस्ति न च विक्रयः एवमाधीकरण विक्रयप्रतिषेधाद्धनिनः स्वत्वाभावोऽवगम्यत इति, उच्य- ते आधीकरणमेव लोके सोपाधिकस्वत्वानिवृत्तिहेतुः प्रसिद्धः । आधिस्वीकारश्च सोपाधिकस्वत्वापत्तिहेतुः प्रसिद्धः । तत्र धनद्वैगुण्ये निरूपितकालप्राप्तौ च द्रव्यदानस्यात्यन्त निवृत्तेरनेन वचनेनाधमर्णस्यात्यन्तिकी स्वत्यनिवृत्तिरुत्त- मर्णस्य चात्यन्तिकं स्वत्वम्भवति । न च मनुवचनविरोधः यतः “नत्वेवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिमाप्लुयादिति” भोग्याधिं प्रस्तुत्येदमुच्यते “नचाधेः कालसंरोधान्निस- र्गोस्ति न विक्रय” इति भोग्यस्याधेश्चिरन्तनकालावस्थाने- ऽप्याधीकरण
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आधिः, पुं, (आङ् + धा + किः ।) मनःपीडा । प्र- त्याशा । बन्धकं । व्यसनं । अधिष्ठानं । इति मेदिनी ॥ (यथा, हितोपदेशे । “आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो वा विनाशिने । कोऽहि नाम शरीराय धर्म्मापेतं समाचरेत्” ॥ तथा च वैराग्यशतके । “आधिव्याधिशतैर्जनस्य विविधैरारोग्यमुन्मूल्यते” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-174-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आधि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें