🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:30:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आधिक्य
ādhikya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आधिक्य संज्ञा पुं॰ [सं॰] बहुतायत । ्दिकता । ज्यादती ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आधिक्य n. (fr. अधिक), excess, abundance, superabundance, high degree
overweight, preponderance
superiority, R.; Mn.; Suśr. Comm. on Pāṇ. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (138,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आधिक्यं [अधिकस्य भावः ष्यञ्] 1 Excess, abundance, preponderance, high degree; ऋद्धिराधिक्यं समृद्धिः Sk. --2 Superiority, supremacy; आधिक्यं साधितं H. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0239-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आधिक्य न० अधिकस्य भावः ष्यञ् । अधिकतायाम् अति- शयितायाम् । “यदावगच्छेदायत्यामाधिक्यं ध्रुवमात्मनः” मनुः “युग्मायामपि रात्रौ चेत् शोणितं प्रचुरं तदा । कन्या च पुंवत् भवति शुक्राधिक्ये पुमान् भवेत्” ज्योतिस्तत्त्वम् “प्रातिपदिकमात्रे लिङ्गमात्राद्याधिक्ये” सि० कौ० “एव- मेतद्गुणाधिक्यं द्रव्ये द्रव्ये व्यवस्थितम्” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0713,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आधिक्यं, क्ली, (अधिक + ष्यञ् ।) अधिकस्य भावः । अधिकत्वं । अतिशयता । यथा । “युग्मायामपि रात्रौ चेत् शोणितं प्रचुरं तथा । कन्या च पुंवत् भवति शुक्राधिक्ये पुमान् भवेत्” ॥ इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥ (श्रेष्ठता । उत्कर्षः । प्राब- ल्यम् । यथा साहित्यदर्पणे । १० पः । “आधिक्यमुपमेयस्योपमानात् न्यूनताथवा” । यथा, मनुः ७ । १६९ । “यदावगच्छेदायत्यामाधिक्य ध्रुवमात्मनः” ॥ आधिक्यं नाम यदायुर्वेदे भाष्यभाणे वार्हस्पत्य- मौशनसम् अन्यद्वा प्रतिसम्बधार्थमुच्यते यद्वा [] पुनः प्रतिसम्बद्धमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्त- दोषाधिकं तच्च पुनरुक्तं द्विविधं, अर्थपुनरुक्तं शब्दपुनरुक्तञ्च । तत्रार्थपुनरुक्तं नाम यथा, -- “भेषजमौषधं साधनम्” इति, शब्दपुनरुक्तं “पुनर्भेषजं भेषजम्” इति चरकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-175-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "आधिक्य" आता है (26)
वितति विस्तार । फैलाव । आतिशय्य । आधिक्यबहुत्व आधिक्य । अधिकताआतिरेक्य आतिरैक्य संज्ञा पुं॰ अतिरेक होना । आधिक्यविपुलता आधिक्य । बहुतायत । बड़ाईगलबा प्रबलता । प्राचुर्य । आधिक्यअतीति आधिक्य । प्राचुर्यअमितता अमित होना । आधिक्यजियादत आधिक्य । अतिशयतावाहुल्य आधिक्य । अधिकता । बाहुल्यअत्यंतता आधिक्यविभव धन । संपत्तिसावन श्रावण का महीना । आषाढ़ के बाद का और भाद्रपद के पहले का महीना । श्रावण…अतिरेक आवश्यकता से अधिक होने का भाव, गुण या स्थितिउन्नाह उमार । अग्रभाग की ओर बढ़ाव । अतिवृद्धि । जैसे— स्तनोन्नाह । अतिशयता । …अतिशायन ॰ पुं॰प्रस्तार फैलाव । विस्तारसाम्राज्य वह राज्य जिसके अधीन बहुत से देश हों और जिसमें किसी एक सम्राट का शासन ह…पोष पोषण । पुष्टिआरेक घटानानिर्भर पूर्ण । भरा हूआअतिप्रसंग अत्यधिक आसक्तिपीनता मोटाई । स्थूलताघमसा वह गरमी जो अधिक धूप और हवा रुकने के कारण होती है । धूप की गरमी । ऊमसखजाना वह स्थान जहाँ धन संग्रह करके रख जाय ।—धनागारातवालत लंबाई । दीर्घत्वसुविस्तार अत्याधिक विस्तार या फैलाव
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें