🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:40:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सावन
sāvana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सावन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ श्रावण]
१. श्रावण का महीना । आषाढ़ के बाद का और भाद्रपद के पहले का महीना । श्रावण । मुहा॰—सावन के अंधे को हरियाली सूझना= तुरा ही हरा दिखाई देना या सूझना । अच्छी परिस्थितीयों में रहने या उन्हें देखनेवाले व्यक्ति का प्रतिकूल स्थितियों को भी किसी कारणवश पूर्वर्वत् समझना या जानना । सावन का फोड़ = जल्दी ठीक न होनेवाला घाव । असाध्य रोग । उ॰— पकपक कर ऐसा फुटा है, जैसा सावन का फोड़ा है । — आराधना, पृ॰७३ । सावन हरा न भादों सूखा = समान या तुल्य जानना । समान परिस्थिति का समझना । प्राकृतिक या लौकिक परिवर्तक के प्रभाव से रहित जीवन जीना । उ ।— मगर यहाँ साव हरे न भादो सूखे दोनों बराबर हैं । — फिसाना॰, भा॰३, पृ॰३७७ ।
२. एक प्रकार का गीत जो श्रावण के महीने में गाया जाता है । (पूरब) ।
३. कजली नामक गीत ।
४. आधिक्य । प्रचुरता । राशि ।
सावन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यज्ञ कर्म का अंत । यज्ञ की समाप्ति ।
२. यज्ञ कर्म का यज्ञमान ।
३. वरुण ।
४. पूरे एक दिन और एक रात का समय । एक सूर्योदय से दूसरे सूर्योदय तक का समय । ६० दंड का समय । विशंष—इस प्रकार के ३० दिनों का एक सावन मास होता है और ऐसे बारह सावन मासों अर्थात् ३६० दिनों का एक सावन वर्ष होता है, मलमासतत्व के अनुसार — 'सौर संवत्सरे दिन षट्काधिक: सावनो भवति' । अर्थात् सौर और सावन वर्ष में लगभग ६ दिनों का अंतर होता है । विशेष— दे॰ वर्ष ।
५. तीस दिवस का मास (को॰) ।
६. एक विशेष वर्ष (को॰) । यौ॰—सावन मास = तीस दिस का महीना । सावनवर्ष = वह साल जो सावन मास या ३६० दिनों का होता है ।
सावन ३ वि॰ सवन यज्ञ संबंधी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावन mfn. (fr. 1. सवन, p. 1190) relating to or determining the three daily Soma libations i.e. corresponding to the solar time (day, month, year), VarBṛS., Sch.
सावन m. an institutor of a sacrifice or employer of priests at a sacrifice (= यजमान), L.
the conclusion of a sacrifice or the ceremonies by which it is terminated, L.
N. of Varuṇa, L.
सावन n. scil. (मान) the correct solar time, Nidānas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1210,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सावन a. (नी f.) [सवनं यागांगं स्नानं सोमनि ष्पीडनं वा तस्येदमण्] Relating to, or comprising, the three savanas. --नः 1 An institutor of a sacrifice, or one who employs priests at a sacrifice. --2 The conclusion of a sacrifice, or the ceremony by which it is concluded. --3 N. of Varuṇa. --4 A month of thirty solar days. --5 A natural day from sunrise to sunset. --6 A particular kind of year.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1120-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावन न० सवनं यागाङ्गं स्नानं सोमनिष्पीडनं वा तस्येदमण् । “अहोरात्रेण चैकेन सावनो दिवसः स्मृतः” ब्रह्मसिद्धा- न्तोक्ते १ अहोरात्रात्मके दिवसे, सवनत्रयस्य अहोरात्र- साध्यत्वादह्नस्तत्सम्बन्धित्वम् । तत्त्रिंशद्दिबसात्मके २ मास- भेदे च पु० “चान्द्रः शुक्लादिदर्शान्तः सावनस्त्रिंशता दिनैः” विष्णुध० “सावने च तथा मासि त्रिंशत्सूर्य्योदयाः स्मृताः” म० त० । “सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाव्द- पस्तथा । मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तितः” इति सूर्य्यसिद्धान्तः । सावनमासकृत्यानि च विशेषतः कानिचित् म० त० पितामहेनोक्तानि “विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः” “आदिपदेन सत्रभृति- वृद्धिप्रायश्चित्तायुर्दायाशौचगर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयन- नामकरणान्नप्राशननिष्क्रमणचूडादिग्रहणम्” म० त० रघु० । एषु सावनेन मानेनैव सर्वत्र गणना “सत्राण्यु- पास्यान्यथ सावनेन लोक्यञ्च यत् स्याद्व्यवहारकर्म विष्णुध० ३ वर्षभेदे “सौरेणाव्दस्तु मानेन यदा भवति भार्गव! । सावनेन च मानेन दिनषट्कं प्रपूर्य्यते” । “सौरवर्षे दिनषट्काधिकसावनवर्षो भवतीति रघु० । दिनषट्कमिति प्रायिकम् सौरवर्षे सावनस्य ५ १५ । ३१ । ३० । २४ दिना- द्याधिक्यस्यैव सिद्धान्तोक्तेः । ४ यज्ञान्ते ५ यजमाने ६ वरुणे च पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5287,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सावनं, क्ली, (सवनं सोमयज्ञस्नानं तस्येदमित्यण्) सवनसम्बन्धिदिनम् । यथा । सोमयागे सवन- त्रयस्याहोरात्रसाध्यत्वात् तत्सम्बन्धि दिनं सावनम् । इति माधवाचार्य्यः ॥ अपि च । ब्रह्मसिद्धान्ते । सावनं दण्डाः षष्टिरहःस्वलग्न- स्वगुणांशाढ्यास्तदैनं भवेत् । इति मलमास- तत्त्वम् ॥ (यथाच सूर्य्यसिद्वान्ते । “उदायादुदयं भानोः सावनं तत् प्रकीर्त्तितम् । सावनानि स्युरेतेन यज्ञकालविधिस्तु तैः ॥”)
सावनः, पुं, (सवनस्यायमिति । अण्) यज्ञ- कर्म्मान्तः । यजमानः । वरुणः । इति मेदिनी ॥ दिवसविशेषः । यथा, -- “तिथिनैकेन दिवसश्चान्द्रमाने प्रकीर्त्तितः । अहोरात्रेण चैकेन सावनो दिवसः स्मृतः ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥ मासभेदः । स च त्रिंशदहोरात्रात्मकः । यथा, “त्रिंशता सौरदिवसैः सावनः परिकीर्त्तितः ।” इति शब्दरत्नावली ॥ [] अपि च । ब्रह्मसिद्धान्ते । “चान्द्रः शुक्लादिदर्शान्तः सावनस्त्रिंशता दिनैः । एकराशौ रविर्यावत् कालं मासः स भास्करः । सर्व्वर्क्षपरिवर्त्तैश्च नाक्षत्र इति चोच्यते ॥” विष्णुधर्म्मोत्तरे च । “सन्निकर्षादथारभ्य सन्निकर्षमथापरम् । चन्द्रार्कयोर्बुधैर्म्मासश्चान्द्र इत्यभिधीयते । सावने च तथा मासि त्रिंशत्सूर्य्योदयाः स्मृताः ॥ आदित्यराशिभोगेन सौरो मासः प्रकीर्त्तितः । सर्व्वर्क्षपरिवर्त्तैश्च नाक्षत्र इति चोच्यते ॥” * ॥ सावनमासकर्त्तव्यकर्म्मादि यथा, -- “सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा । मध्यमग्रहभुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्त्तित्ः ॥ पितामहः । “आब्दिके पितृकृत्ये च मासश्चान्द्रमसः स्मृतः । विवाहादौ स्मृतः सौरो यज्ञादौ सावनो मतः ॥” अत्र आदिपदेन सत्रभृतिवृद्धिप्रायच्चित्तायुर्द्दाया- शौच-गर्भाधान-पुंसवन-सीमन्तोन्नयन-नामकर- णान्नप्राशन-निष्क्रमण-चूडादिग्रहणम् । तथा च विष्णुधर्म्मीत्तरम् । “अध्वायनञ्च ग्रहचारकर्म्म सौरेण मानेन सदाध्यवस्येत् । सत्राण्युपास्यान्यथ सावनेन लौक्यञ्च यत् स्याद्व्यवहारकर्म्म ॥” इति मलमासतत्त्वम् ॥ * ॥ वर्षविशेषः । यथा, -- “सौरेणाब्दस्तु मानेन यदा भवति भार्गव । सावनेन च मानेन दिनषट्कं प्रपूर्य्यते ॥” सौरसंवत्सरे दिनषट्काधिकः सावनः संवत्- सरो भवतीति । इति मलमासतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-342-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सावन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें