🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:27:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्रावण
śrāvaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नभस् (3.3.247) आकाश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्रावण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चैत आदि महीनों में से एक महीने का नाम । असाढ़ के बाद और भादों के पहले का महीना । विशेष—गणना में यह पाँचवां महीना होता है और वर्षा ऋतु में पड़ता है । इस मास को पूर्णमासी श्रवण नक्षत्र से युक्त होती है. इसी लिये इसे श्रावण कहते हैं । सावन ।
२. एक प्रकार का वर्ष । विशेष—यदि श्रवण अथवा धनिष्ठा नक्षत्र में वृहस्पति उदय हो. तो उस दिन से एक वर्ष तक का समय श्रावण कहलाता है । कहते हैं, इस वर्ष में धान्य खूब पकते हैं, सब लोग बहुत सूखी होते हैं, पर पाखंडी मनुष्य तथा उनके अनुयायी पीड़ित होते हैं ।
३. श्रावण मास की पूर्णिमा ।
४. शब्द, जिसका ग्रहण श्रवणेंद्रिय द्वारा होता है । आवाज ।
५. श्रवण करने से प्राप्त ज्ञान । श्रवणजन्य ज्ञान (को॰) ।
६. श्रवण नामक तपस्वी (को॰) ।
७. नास्तिकता । पाखंड ।
८. वंचक । पाखंडा (को॰) ।
९. माकडेय पुराण के अनुसार । योगियों के याग में होनवाल पांच प्रकार का विघ्न या उपसर्ग जिसमें यागी हजार योजन तक के शब्द ग्रहण करके उनके अर्थ हृदयंगम करता है ।
श्रावण २ वि॰
१. श्रवण नक्षत्र संबंधा । श्रवण नक्षत्र का ।
२. श्रवण नक्षत्र में उत्पन्न (को॰) ।
३. श्रवणेंद्रिय या कान से संबंधित (को॰) ।
४. वेदविहित वेदाक्त । वैदिक (को॰) । यौ॰—श्रावण ज्ञान, श्रावण प्रत्यक्ष=श्रवणेंद्रिय द्वारा प्राप्त ज्ञान वा अनुभूति ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. श्रावण mfn. relating to or perceived by the ear, audible, MārkP. (cf. Pāṇ. ii, 2, 92, Sch.)
taught or enjoined in the Veda (cf. श्रौत), MBh. iii, 10075
श्रावण m. a heretic, L.
N. of a Muni, Cat.
श्रावण f(आ and ई). N. of various plants, Suśr.
श्रावण n. causing to be heard, announcing, proclaiming, MBh.; Pañcat.
knowledge derived from hearing, MW.
2. श्रावण mf(ई)n. relating to or produced under the Nakṣatra Śravaṇa
श्रावण m. (with or scil. मास् or मास) N. of one of the twelve Hindū months (generally rainy and corresponding to July-August), Suśr.; GṛS.; Yājñ. &c.
श्रावण n. = next, GṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्रावण a. (णी f.) [श्रवण-अण्] 1 Relating to the ear. --2 Born under the asterism Śravaṇa. --णः 1 N. of a lunar month; (corresponding to July-August). --2 A heretic. --3 An impostor. --4 N. of a Vaiśya ascetic unwittingly shot dead by king [] Daśaratha who was in consequence cursed by his old parents that he would die of broken-heart separated from his sons. --णं 1 Causing to be heard. --2 Knowledge derived from hearing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रावण पु० श्रवणेन युक्ता षौर्णमासी श्रावणी सास्मित् मासे अण । वैशाखादिषु चतुर्थे श्रावणीयुक्ते चान्द्रे १ मासे २ तथाभूते पक्षे श्रवणनक्षत्रेण पर्वान्तकाले उदयास्तसम्ब- न्धात् वार्हपत्ये ३ वर्षभेदे च । गुरुवर्षशब्दे २६१९ पृ० दृश्यम् उपचारात् कर्कटस्थरविके सौरे ४ मासे ५ पाषण्डे च मेदि० । श्रवणेन कर्णेन निर्वृत्तः अण् । ६ कर्ण- साध्ये प्रत्यक्षभेदे श्रवणनक्षत्रेण युक्ता पौर्णमासी अण् ङीप् । ७ चान्द्रश्रावणमासीयपौर्णमांस्यां स्त्री । सा च (थुलकुडि) ८ वृक्षभेदे राजनि० । ९ दध्यालीवृक्षे मेदि० टाप् । १० मुण्डतिकावृक्षे भावप्र० ङीप् । “मुण्डि- तिका कटुः पाके वीर्य्योष्णा मधुरा लघुः । मेध्याग- ण्डापचीकृच्छ्र कृमियोन्यर्त्तिपाण्डुनुत् । श्लीपदारुच्या- पस्मारप्लीहमेदोगुदार्त्तिहृत् । महामुण्डी च तत्तुल्या गुणैरुक्ता महर्षिभिः” भावप्र० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5153,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्रावणः, पुं, (श्रवणेनाचरति न तु कार्य्येणेति । श्रवण + अण् । पाषण्डः । इति मेदिनी ॥ (श्रवणेन गृह्यते इति । श्रवण + “शेषे ।” ४ । २ । ९२ । इत्यण् । शब्दः । इति काशिका ॥) वैगाखादि-द्वादशमासान्तर्गत-चतुर्थ-मासः । श्रवणानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासी श्रावणी सा यत्र मासे सः । (श्रवणा + अण् ।) तत्पर्य्यायः । नभाः २ श्रावणिकः ३ । इत्यमरः ॥ नभः ४ । इति शब्दरत्नावली । स च द्विविधः सौर- श्चान्द्रश्च । कर्क्कटस्थरविको मामः सौर- श्रावणः । कर्कटस्थरविप्रारब्धशुक्लप्रतिपदादि- दर्शान्तो मासश्चान्द्रश्रावणः । चान्द्रोऽपि द्विविधो मुख्यो गौणश्च । तत्र मुख्यचान्द्रश्राव- णोयकृष्णप्रतिपदादिपौर्णमास्यन्तो मासो गौण- चान्द्रः श्रावणः । मुख्यलक्षर्ण प्रागेवोक्तम् । इति मलमासतत्त्वम् ॥ * ॥ तत्र जातफलम् । [] “लोकप्रमिद्धो धनवान् वदान्यः सुहृत्कलत्रात्मजदासयुक्तः । आज्ञाकरा यस्य जनस्य सर्व्वे स श्रावणाख्ये सुतरां प्रसूतः ॥” अथ श्रावणकृत्यम् । तत्र देवीपुराणम् । “सुप्ते जनार्द्दने कृष्णे पञ्चम्यां भवनाङ्गने । पूजयेन्मनसा देवीं स्नुहीविटपसंस्थिताम् ॥” स्नु ही सिजवृक्षः । “देवीं संपूज्य नत्वा च न सर्पभयमाप्नुयात् । पञ्चम्यां पूजयेन्नागाननन्ताद्यान् महोरगान् । क्षीरं सर्पिश्च नैवेद्यं देयं सर्पविषापहम् ॥” गारुडे । “अनन्तं वासुकिं शङ्खं पद्मं कम्बलमेव च । तथा कर्कोटकं नागं धृतराष्ट्रञ्च शङ्खकम् ॥ कालीयं तक्षकञ्चापि पिङ्गलं मणिभद्रकम् । यजेत्तानसितान्नागान दष्टमुक्तो दिवं ब्रजेत् ॥” पुराणान्तरेऽपि । अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मोऽथ तक्षकः । कुलीरः कर्कटः शङ्खो ह्यष्टौ नागाः प्रकी- र्त्तिताः ॥” पाद्मे । शेषः पद्मो महापद्मः कुलीरः शङ्खपालकः । वासुकिस्तक्षकश्चैव कालीयो मणिभद्रकः । ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्कोटकधनञ्जयौ ॥” रत्नाकरे । “पिचुमर्द्दस्य पत्राणि स्थापयेद्भवनोदरे । स्वयञ्चापि तदश्नीयात् ब्राह्लणानपि भोजयेत् ॥” पिचुमर्द्दस्य निम्बस्य ॥ * ॥ तत्र प्रयोगः । हरिशयनानन्तरं गौणचान्द्रेण श्रावणकृष्ण- नवम्यां कृतस्नानादिरुदङ्मुखः । अद्य श्रावणे मासि कृष्णे पक्षे पञ्चम्यां तिथौ अमुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशर्म्मा सर्पभयाभावकामो मनसा- देवीपूजामहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्य स्नुही- वृक्षे पूजयेत् । तदभावे घटे जले वा न्यासा- दिकं कृत्वा देवीमम्बेति ध्यात्वा मनसादेवि इहागच्छ इहावाह्य एतत् पाद्यं ओँ मनसा- देव्यै नमः । इत्यनेन यथाशक्ति गन्धपुष्पधूप- दीपनैवेद्यानि दद्यात् । ततोऽनन्तादीन् नागान् पूजयेत् तत्र क्षीरसर्पिर्नैवेद्यं प्रधानम् । अनन्तादिकं पाद्यादिभिः संपूज्य । ओँ योऽसावनन्तरूपेण ब्रह्माण्डं सचराचरम् । पुष्पवद्धारयेन्मूध्नि तस्मै नित्यं नमो नमः ॥” इत्यनेन त्रिः पूजयेत् । एवं प्रणवादिनमोऽन्तेन स्वस्वनाम्ना पूजयेत् । ओँ वासुकय नमः । ओँ शङ्णाय नमः । ओँ कम्बलाय नमः । ओँ कर्को- टकाय नमः । ओँ शङ्खकाय नमः । ओँ काली- याय नमः । ओँ तक्षकाय नमः । ओँ पिङ्गलाय नमः । ओँ महापद्माय नमः । ओँ कुलिकाय नमः । ओँ मणिभद्राय नमः । ओँ धनञ्जयाय नमः । ओँ शेषाय नमः । ओँ ऐरावताय नमः । अशक्तौ गन्धपुष्पाभ्यां पूजयेत् । निम्ब- पत्राणि गृहे स्थापयेत् ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् [] स्वयं भक्षयेच्च । उभयदिने पूर्व्वाह्णे मुहूर्त्तान्यून- पञ्चमीलाभे पूर्व्वदिने पूजा युग्मात् । श्रावण्यां पौर्णमास्यां श्राद्धमावश्यकम् । इति कृत्यतत्त्वम् ॥ श्रवणानक्षत्रसम्बन्धिनि, त्रि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-164-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्रावण" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें