🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:04:38 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

चिन्ता

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

चिन्ता

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

चिन्ता

अर्थ: चिन्तन, विचार

संस्कृत: स्मरणम् · पर्याय: स्मृति, आध्यान

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चिन्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. चिन्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. चिन्ता (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. चिन्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  5. चिन्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन · कृदन्त: चिन्त् + घञ्
  6. चिन्त (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन · कृदन्त: चिन्त् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — चिन्ता (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचिन्ताचिन्तेचिन्ताः
द्वितीयाचिन्ताम्चिन्तेचिन्ताः
तृतीयाचिन्तयाचिन्ताभ्याम्चिन्ताभिः
चतुर्थीचिन्तायैचिन्ताभ्याम्चिन्ताभ्यः
पञ्चमीचिन्तायाःचिन्ताभ्याम्चिन्ताभ्यः
षष्ठीचिन्तायाःचिन्तयोःचिन्तानाम्
सप्तमीचिन्तायाम्चिन्तयोःचिन्तासु
सम्बोधनहे चिन्तेहे चिन्तेहे चिन्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चिन्ता
चिन्ता
cintā
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्मरण/चिन्तन (1.7.30) स्मृति · आध्यान
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिन्ता f. (Pāṇ. iii, 3, 105), thought, care, anxiety, anxious thought about (gen. loc., उपरि, or in comp.), Mn. xii, 31; Yājñ. i, 98; MBh. &c. (˚तया instr. ‘by mere thinking of’, VP. i, 13, 50)
consideration, Sarvad. xii f.
N. of a woman, Rājat. viii, 3453.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (398,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिंता [चिंत्-भावे अ] 1 Thinking, thought. --2 Sad or sorrowful thought, care, anxiety; चिंताजडं दर्शनं Ś. 4. 5; so वीतचिंतः 12. --3 Reflection, consideration. --4 (In Rhet.) Anxiety, considered as one of the 33 subordinate feelings; ध्यानं चिंता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् [] S. D. 201. --Comp. --आकुल a. full of care, disturbed in mind, anxious. --कर्मन् n. anxiety. --पर a. thoughtful, anxious. --मणिः {1} a fabulous gem supposed to yield to its possessor all desires, the philosopher's stone; काचमूल्येन विक्रीतो हंत चिंतामणिर्मया Śānti. 1. 12; अपि चिंतामणिश्चिंतापरिश्रममपेक्षते Māl. 10. 22; तदेकलुब्धे हृदि मेऽस्ति लब्धुं चिता न चिंतामणिमप्यनर्ध्यं N. 3. 81, 1. 145. {2} N. of Brahmā. --वेश्मन् n. a council-hall.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिन्ता स्त्री चिति--भावे अ । १ अनुध्याने सा० द० उक्ते २ व्यभिचारिगुणभेदे च तत्र “सधृतिचपलताग्लानिचिन्ता वितर्काः” व्यभिचारिणो विभज्य “ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत्” सा० द० लक्षि तम् । “चिन्ता ज्वरो मनुष्याणां वस्त्राणामातपो ज्वरः” चाणक्यम् । “चिन्तामपरिमेयाञ्च प्रलयान्ता- मुपाश्रिताः” गीता । “धर्मक्रियात्मचिन्ता च सात्विक गुणलक्षणम्” मनुः । ३ दर्शनसंभोगभावनाभेदे रसमञ्ज० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2950,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिन्ता, स्त्री, (चिन्तनमिति । चिति चिन्तायाम् + “चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्च्चश्च ।” ३ । ३ । १०५ । इति अङ् ।) चिन्तना । चिन्तनम् । तत्पर्य्यायः । स्मृतिः २ आध्यानम् ३ । इत्यमरः । १ । ७ । २९ ॥ आध्या ४ ध्यानम् ५ चिन्तितिः ६ । इति शब्द- रत्नावली ॥ चिन्तिया ७ । इति रभसः ॥ (यथाह कश्चित् । [] “चिता चिन्ता द्वयोर्मध्ये चिन्ता नाम गरीयंसी । चिता दहति निर्जीवं चिन्ता हि जीवितन्तथा ॥”) दर्शनसम्भोगयोः प्रकारभावना । इति रस- मञ्जरी ॥ (सा च व्यभिचारिभावविशेषः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १७० । “ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-452-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चिन्ता" आता है (52)
आधि मानसिक व्यथा । चिंता । फित्र्र । शोच । सोचचिंतिति चिंताअभिशंका आशंका । संदेह । चिंताआबाधा पोडा । मानसिक पीडा । चिंताविमृश चिंता । विमर्श । विचारव्याकूत चिंता । खेदहृदयलेख औत्सुक्य । चिंता । व्यग्रतादुश्चित् खटका । चिंता । आशंकापरिभावना चिंता । सोच । फिक्रमहम चिंता । फिक्रखुटक पु † संज्ञा स्त्री॰ खटका । आशंका । चिंताचिंत पु संज्ञा स्त्री॰ । चिंतना । चिंता । ध्यान । याद । सोच । फिक्रअंदेश सोच । चिंता । फिक्रचिटका चिंतातेवान पु † संज्ञा पुं॰ सोच । चिंता । फिकरपरवाह चिंता । व्यग्रता खटका । आशंकाफिक्र चिंता । सोच । खटका । दुःख- पूर्ण ध्यान । उदास करनेवाली भावना । क्रि॰ प…अंदेशा सोच । चिंता । फिक्रइंतशार चिंता । परेशानी । उद्बिग्नतातश्वीश चिंता । फिक्रतफक्कुर चिंता । फिक्रतरददुद् सोच । फिक्र । अँदेशा । चिंता । खटकाअनुशोचना दु:ख । शोक । खेद । चिंताविह्नलता विह्वल होने री क्रिया या भाव । व्याकु- लता । घबराहट । चिंता । परीशानीअतर्भावना ध्यान । सोच विचार । चिंता । चितवननार गला । गरदन । ग्रीवा । मुहा॰—नार नवाना =(१) गरदन झुकाना । सिर नीचे की ओ…अरति विराग चित्त का न लगनाउद्वाहन ऊपर ले जाना । ऊपर चढ़ाना । उठानाखलिश खलसा नाम की मछलीअंह पाप । दुष्कर्म । अपराधविसूरण दुःख । रंज । शोकपरिभावन मिलाप । मिलन । संयोगशोच दुःख । रंज । शोक । अफसोसखटका 'खट खट' शब्द । जैसे, जरा सा खटका होते ही पक्षी उड़ गएचिंतना पु ^१ क्रि॰ स॰दुर्भावना बुरी भावनासोच सोचने की क्रिया या भाव । जैसे,— तुम अच्छी तरह सोच लो कि तुम्हारे इस का…हैफ खेद या शोकसूचक शब्द । अफसोस । हाय । हाअकबक निरर्थक वाक्य । असंबद्ध प्रलाप । अंड बंड । अनाप शनापअनेस पु वि॰ बुरा । खराब । अनइसपरवा मिट्टी का बना हुआ कटोरे के आकार का बरतन । कोसाअवसेर अटकाव । उलझनतसवीस पु संज्ञा स्त्री॰दुबधा दो में से किसी एक बात पर चित्त के न जमने की क्रिया या भाव । अनिश्चिचतत…फिराक † ^१ संज्ञा पुं॰मखमसा बखेड़ा । झंझट । झमेलादुचितई †पु संज्ञा स्त्री॰दुबीचा † संज्ञा पुं॰औत्कंठय उत्कंठा । उत्सुकतादुचिताई †पु संज्ञा स्त्री॰प्रसख्या सब संख्याओं का योग । जोड । कुल । मीजान । टोटलअंतर्ज्वाला भीतरी आग । भीतर की अग्नि

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
चिन्ताचिन्ता (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: चिन्त् + अ)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

चिन्ता 📚 ➤ चिन्तन, विचार
संस्कृत: स्मरणम् · पर्याय: स्मृति, आध्यान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
चिन्ता 📚f. (Pāṇ. iii, 3, 105), thought, care, anxiety, anxious thought about (…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
चिन्ता
स्मरण/चिन्तन (१.७.३०) — स्मृति, आध्यान

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • चिन्ता: चिन्त् + अ — भाववाचक स्त्री-कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬