🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:28:56 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अरति
arati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अरति १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विराग चित्त का न लगना । उ॰— सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु । रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु ।—मानस, २ ।२९४ ।
२. जैन शास्त्रानुसार एक प्रकार का क्रम जिसके उदय से चित्त किसी काम में नहीं लगता । यह एक प्रकार का मोहनीय कर्म है । अनिष्ठ में खेद उत्पन्न होने को भी अरति कहते है
३. असंतोष [को॰] ।
४. क्रोध [को॰] ।
५. चिंता [को॰] ।
६. उच्चाटन [को॰] ।
७. उद्वेग [को॰] ।
८. सुस्ती । प्रमाद [को॰] ।
९. व्यथा । पीड़ा [को॰] ।
१०. एक प्रकार पित्तरोग [को॰] ।
अरति २ वि॰
१. असंतुष्ट ।
२. शांतिरहित । अशांत ।
३. सुस्त । प्रमादी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अ-रति f. dissatisfaction, discontent, dulness, languor, Buddh.; Jain. &c.
anxiety, distress, regret, MBh.; BhP. &c.
anger, passion, L.
a bilious disease, L.
अ-रति mfn. discontented, L.
2. अरति m. (√ ऋ, cf. अर, अरम्), ‘moving quickly’, a servant, assistant, manager, administrator, RV. (for RV. v, 2, 1, see 2. अरत्नि.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (86,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अरति a. 1 Dissatisfied, discontented. --2 Dull, languid, restless. --तिः f. 1 Absence of pleasure or amusement, regarded as arising from the longings of love; स्वाभीष्टवस्त्वलाभेन चेतसो याऽनवस्थितिः । अरतिः सा S. D.; one of the ten states of love-lorn persons (अनंगदशा). --2 Pain, distress; Ki. 10. 49. --3 Anxiety, regret, uneasiness, agitation; संधत्ते भृशमरतिं हि सद्वियोगः Ki. 5. 51. --4 Dissatisfaction, discontent. --5 Languor, dulness. --6 A bilious disease. --तिः [ऋ-अति] 1 Anger, passion. --2 Ved. Going, moving [] quickly. --3 Moving flame. --4 Occupying, attacking. --5 Servant, manager, assistant. --6 A master. --7 An intelligent being.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0160-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरति पु० ऋ--अति । १ क्रोधे । रम--क्तिन् न० त० । २ अनवस्थितचित्ततायाम्, ३ रागाभावे, “मुखं कषाय- मरतिर्गौरवं कण्ठवक्षसोः” सुश्रुतः । ४ रतिविरहे, ५ उद्वेगे, “स्वाभीष्टवस्त्वलाभेन चेतसो याऽनवस्थितिः अरतिःसा” इत्येवंरूपे ६ इष्टवियोगान्मनसोव्याकुलीभावे ७ असन्तोषे “भृशसरतिं हि सद्वियोगः” इति । किरा० स्मरकृते ८ नायकदशाभेदे च स्त्री । “दृङ्मनः सङ्गसङ्कल्पाजागरः कृशताऽरतिः । ह्रीत्यासोन्मादमूर्च्छ्रा- स्ताः इत्यनङ्गदशा दश” मल्लि० । सा च विषयविद्वेष करोति । न० ब० । ९ रागहीने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0352,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अरतिः, पुं, (ऋ + अति ।) क्रोधः । इत्युणादिकोषः ॥
अरतिः, स्त्री, (रम् + क्तिन्, नञ्समासः ।) अनव- स्थितचित्तत्वं । इति रक्षितः ॥ क्रीडाभावः । इति कार्त्तिकः ॥ रतिविरहः । रतिशून्ये त्रि ॥ (विरक्तिः । प्रीतिविरहः । अनुरागराहित्यं । उत्साहहीनता । उद्यमाभावः । उद्योगराहित्यं । निश्चेष्टता । सुखाभावः । दुःखं । क्लेशः । औत्- सुक्यं । उद्वेगः । इष्टवियोगात् चित्तस्याकुलीभावः । यदुक्तं, -- “स्वाभीष्टवस्त्वलाभेन चेतसो यानवस्थितिः । अरतिः सा तु विज्ञेया” । सुष्ठुताभावः । अस्वास्थ्यं । “श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः” । इति सुश्रुते ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-094-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें