🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:59:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्मर
smara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्मर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कामदेव । मदन । उ॰—(क) मदन मनोभव मन मथन, पंचसर स्मर मार । मीनकेतु कंदर्प हरि व्यापक विरह बिदार ।—अनेकार्थ (शब्द॰) । (ख) स्मर अरचा की हित माल । ताको कहत विसाल ।—गुमान (शब्द॰) ।
२. स्मरण । स्मृति । याद ।
३. (संगीत में) शुद्ध राग का एक भेद ।
४. प्रेम । प्रीति । प्रशाय (को॰) ।
५. ज्यौतिष में लग्न से सप्तम स्थान जो पुरुष के लिये स्त्रीस्थान और स्त्री के लिये पतिस्थान का द्योतक है (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मर &c. See p. 1272, col. 1.
स्मर mf(आ)n. remembering, recollecting (see जाति-स्मर)
स्मर m. (ifc. f(आ). ) memory, remembrance, recollection, ChUp.; Uttarar.
स्मर m. loving recollection, love, (esp.) sexual love, AV. &c. &c.
Kāma-deva (god of love), Kālid.; Kathās. &c.
an interpreter or explainer of the Veda (and ‘the god of love’), Naiṣ.
the 7th astrol. mansion, VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1271,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्मरः [स्मृ-भावे अप्] 1 Recollection, remembrance. --2 Love. --3 Cupid, the god of love; स्मर पर्युत्सुक एष माधवः Ku. 4. 28, 42, 43. --Comp. --अंकुशः {1} a fingernail. {2} a lover, lascivious person. --अगारं, --कूपकः, --गृहं, --मंदिरं the female organ. --अंध a. blinded by love, infatuated with passion. --आकुल, --आतुर, --आर्त, --उत्सुक, a. pining with love, love-sick, smit with love. --आसवः saliva. --कर्मन् n. any amorous action, a wanton act. --गुरुः an epithet of Viṣṇu. --छत्रं the clitoris. --दशा a state of love, state of the body produced by being in love (these are ten). --ध्वजः {1} the male organ. {2} a fabulous fish. {3} N. of a musical instrument. --(जं) the female organ. --(जा) a bright moon-light night. --प्रिया an epithet of Rati. --भासित a. inflamed by love. --मोहः infatuation of love, passion. --लेखनी the Sārikā bird. --वल्लभः {1} an epithet of Spring. {2} of Aniruddha. --वीथिका a prostitute, harlot. --शासनः an epithet of Śiva. --सखः the moon. --स्तंभः the male organ. --स्मर्यः a donkey, an ass. --हरः an epithet of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1155-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मर पु० स्मरति प्रियमनेन स्मृ--करणे अप् । १ कामदेवे अमरः । भावे अप् । २ स्मरणे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5373,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्मरः, पुं, (स्मरयति उत्कण्ठयतीति । स्मृ + णिच् + अच् । कामदेवः । इत्यमरः । १ । १ । २६ ॥ (यथा, कुमारे । ४ । ८ । “स्मरसि स्मर मेखलागुणै- रुत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् । च्युतकेशरदूषितेक्षणा- न्यवतंसोत्पलताडनानि वा ॥” * ॥ स्मृ + अप् ।) स्मरणञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-462-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्मर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें