🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:43:01 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दृष्ट
dṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अपनी या शत्रु की सेना से भय (2.8.30)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दृष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. देखा हुआ ।
२. जाना हुआ । ज्ञात । प्रकट ।
३. लौकिक और गोचर । प्रत्यक्ष । विशेष—पातंजल दर्शन में दो प्रकार के विषय दृष्ट बतलाए गए हैं अर्थात् स्त्री, अन्न, पान आदि लौकिक विषय जिन्हें इंद्रियाँ भोगती हैं और आनुश्रविक विषय जो वेद प्रतिपादित स्वर्ग आदि से संबंध रखते हैं । इन दोनों प्रकार के विषयों से एक साथ निस्पृह हो जाने से वशीकार नामक वैराग्य उत्पन्न होता है ।
दृष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. दर्शन ।
२. साक्षात्कार ।
३. सांख्य में तीन प्रकार के प्रमाणों में से एक । प्रत्यक्ष प्रमाण ।
४. स्वचक्र और परचक्र से होनेवाला भय (को॰) ।
५. डाकुओं का डर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृष्ट mfn. seen, looked at, beheld, perceived, noticed, Mn.; MBh.; Kāv. &c.
visible, apparent, AV.; VS.
considered, regarded, treated, used, Śak. iii, 7; Pañc. i, 401/402
appeared, manifested, occurring, existing, found, real, Kāv.; Pañc.; Hit.
experienced, learnt, known, understood, MBh.; Kāv. &c.
seen in the mind, devised, imagined, MBh.; R.
allotted, destined, ib.
settled, decided, fixed, acknowledged, valid, Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
दृष्ट n. perception, observation, Sāṃkhyak.; Tattvas.
(scil. भय) a real or obvious danger.
दृष्ट See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृष्ट p. p. [दृश्-कर्भणि-क्त] 1 Seen, looked, perceived, observed, beheld. --2 Visible, observable. --3 Regarded, considered. --4 Occurring, found. --5 Appearing, manifested. --6 Known, learned, understood. --7 Determined, decided, fixed. --8 Valid. --9 Allotted. --10 Experienced, suffered, endured, felt. --11 Treated of. See दृश्. --ष्टं 1 Perception, observation. --2 Danger from dacoits. --Comp. --अदृष्ट a. {1} seen for the first time. {2} scarcely or hardly seen. --अंतः, --तं {1} an example, illustration, parable; पूर्णश्चंद्रोदयाकांक्षी दृष्टांतोऽत्र महार्णवः Śi. 2. 31. {2} (in Rhet.) a figure of speech in which an assertion or statement is illustrated by an example; (distinguished from उपमा and प्रतिवस्तूपमा; see K. P. 10 and R. G. ad loc.). {3} a Śāstra or science. {4} death; (cf. दिष्टांत). --अर्थ a. {1} having the object or meaning obvious or quite apparent. {2} practical. {3} having a clear idea about anything. --कष्ट, --दुःख &c. a. one who has experienced or suffered misery, inured to hardships. --कूटं a riddle, an enigma. --दोष a. {1} found fault with, [] considered to be faulty; Ś. 2. {2} vicious. {3} exposed, detected. --पृष्ठ a. running from a battle-field. --प्रत्यय a. {1} having confidence manifested. {2} convinced. --रजस् f. a girl arrived at puberty. --व्यतिकर a. {1} one who has experienced a misfortune. {2} one who foresees evil.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0577-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृष्ट त्रि० दृश--कर्मणि क्त । १ दर्शनकर्मणि विलोकिते “दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टसेतनः” देवीमा० “द्यूतमेतत् पुराकल्पे दृष्टं वैरकरं महत्” “तस्येह भागिनौ दृष्टौ वीजी क्षेत्रिकएव च” मनुः २ ज्ञातमात्र च “दृष्ट- वदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशययुक्तः” सा० का० “दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णा वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्” पात० सू० “दृष्टं श्रुतञ्चेत्युपासीत” छा० उप० । भावे क्त । ३ दर्शने ४ राज्ञां स्वराष्ट्रस्थात् चौरादेर्भये ५ पररा- ष्ट्रात् दाहविलोपादेर्भये च न० अमरः । ६ साक्षात्कारे न० “दृष्टमनुमानमाप्तवचनं च सर्वप्रमाणसिद्धत्वात् । त्रिविधं प्रमाणमिष्टम्” सा० का० उद्दिश्य तल्लक्षितं यथा “प्रतिविषयाध्यवसायो दृष्टं, त्रिविधमनुमानमा- ख्यातम्” सा० का० “अत्र दृष्टमिति लक्ष्यनिर्द्देशः परिशिष्टन्तु लक्षणं समानासमानजातीयव्यवच्छेदोल- क्षणार्थः । अवयवार्थस्तु विषण्वन्ति विषयिणमनुबघ्नन्ति [] स्वेन रूपेण निरूपणीयं कुर्वन्तीति यावत् विषयाः पृथिव्यादयः सुखादयश्च अस्मदादीनामविषयाश्च तन्मा- त्रलक्षणा योगिनामूर्द्धस्रोतसाञ्च विषयाः । विषयं विषयं प्रति वर्त्तते इति प्रतिविषयमिन्द्रियवृत्तिश्च सन्निकर्षः अर्थसन्निकृष्टमिन्द्रियमित्यर्थः तस्मिन्नध्यवसाय- स्तदाश्रितैत्यर्थः अध्यवसायश्च बुद्धिव्यापारो ज्ञानम् । उपात्तविषयाणामिन्द्रियाणां वृत्तौ सत्यां बुद्धेस्तमोऽभि- भवे सति यः सत्वसमुद्रेकः सोऽध्यवसायैति वृत्तिरिति ज्ञानमिति चाख्यायते इदं तावत् प्रमाणम् । अनेन यश्चेतनाशक्तेरनुग्रहस्तत् फलं प्रमाबोधः । बुद्धि- तत्त्वं हि प्राकृतत्वादचेतनमिति तदीयोऽध्यवसायोऽप्य- चेतनो घटादिवत्, एवं बुद्धितत्त्वस्य सुखादयोऽपि परि- णामभेदा अचेतनाः । पुरुषस्तु सुखाद्यननुषङ्गी चेतनः सोऽयं बुद्धितत्त्ववर्त्तिना ज्ञानसुखादिना तत्प्रतिविग्बि- तस्तच्छायापत्त्या ज्ञानसुखादिमानिव भवतीति चेतनो- ऽनुगृह्यते चितिच्छायापत्त्या चाचेतनापि बुद्धिस्तद- ध्यवसायोऽपि चेतन इव भवतीति । तथा च वक्ष्यति “तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम् । गुण- कर्तृत्वेऽपि तथा कर्त्तेव भवत्युदासीनः” इति । अत्रा- ध्यवसायग्रहणेन संशयं व्यवच्छिनत्ति संशयस्य अनवस्थि- तग्रहणेनानिश्चितरूपत्वात् निश्चयोऽध्यवसाय इत्य- नर्थान्तरम् । विषयग्रहणेन चासद्विषयं विपर्य्ययमपा- करोति, प्रतिग्रहणेन चेन्द्रियार्थसन्निकर्षसूचनादनुमान- स्मृत्यादयः पराकृता भवन्ति । तदेवं समानासमान- जातीयव्यवच्छेदकत्वात् प्रतिविषयाध्यवसाय इति दृष्टस्य सम्पूर्णं लक्षणम्” तत्त्वकौ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3673-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृष्टं, क्ली, (दृष् + कर्म्मणि क्तः ।) स्वपरचक्रज- भयम् । इत्यमरः । २ । ८ । ३० ॥ ईक्षिते, त्रि । यथा, मार्कण्डेये । “दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टचेतनः ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-740-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दृष्ट" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें