🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:59:23 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नयन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नयन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नयन

अर्थ: मार्गदर्शन, निर्देशन, संचालन, प्रबन्धन

संस्कृत: नेत्रम् · पर्याय: लोचन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि

व्युत्पत्ति: नी +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नयन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नयन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानयनम्नयनेनयनानि
द्वितीयानयनम्नयनेनयनानि
तृतीयानयनेननयनाभ्याम्नयनैः
चतुर्थीनयनायनयनाभ्याम्नयनेभ्यः
पञ्चमीनयनात् / नयनाद्नयनाभ्याम्नयनेभ्यः
षष्ठीनयनस्यनयनयोःनयनानाम्
सप्तमीनयनेनयनयोःनयनेषु
सम्बोधनहे नयनहे नयनेहे नयनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नयन
नयन
nayana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नयन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चक्षु । नेत्र । आँख । यौ॰—नयनगोचर । विशेष—'नयन' के मुहाविरों के लिये देखो 'आँख' के मुहाविरे ।
२. ले जाना ।
३. नेतृत्व करना (को॰) ।
४. शासन करना (को॰) ।
५. बिताना । यापन (को॰) ।
नयन २ वि॰
१. ले जानेवाला ।
२. मार्गदर्शन करनेवाला । नायकत्व करनेवाला ।
३. व्यवस्था करनेवाला [को॰] ।
नयन ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] एक प्रकार की मछली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नयन m. N. of a man, Rājat.
नयन n. leading, directing, managing, conducting
carrying, bringing, Hariv.; Kāv.; Pañc. &c.
(कालस्य) fixing, MBh. i, 2580; Nīlak.
drawing, moving (a man or piece in a game, cf. नय and नय-पीठी), L.; (pl.) prudent, conduct, polity, BhP. x, 50, 34
नयन n. ‘the leading organ’, the eye (ifc. f(आ or ई). ), MBh.; Kāv.; Suśr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (528,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नयनं [नी-करणे ल्युट्] 1 Leading, guiding; conducting, managing. --2 Taking, bringing to or near, drawing. --3 Ruling, governing. --4 Obtaining. --5 The eye. --6 Passing, spending (as time). --ना, --नी The pupil of the eye. --Comp. --अभिराम a. gladdening the sight, lovely to behold. --(मः) the moon. --आमोषिन् a. blinding the sight, obscuring. --उत्सवः {1} a lamp. {2} delight of the eyes. {3} any lovely object. --उपांतः the corner of the eye; Ku. 4. 23. --गोचर a. visible, within the range of sight. --छदः an eyelid. --जलं, --वारि n. tears. --पथः the range of sight. --पुटं the cavity of the eye. --विषयः {1} any visible object. {2} the horizon. {3} the range of sight. --सलिलं tears; Me. 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0609-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नयन न० नीयते बुद्धिवृत्तिः स्वसंयुक्तविषयान् अनेन नी--करणे [] ल्युट् । १ नेत्रे अमरः । तस्य बुद्धिवृत्तेः स्वसंयोगिविषय- प्रापकत्वात् तथात्वम् । “सेविष्यन्ते नयनसुभगं खे भवन्तं बलाकाः” मेघ० । “अथ नयनससुत्थं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः” रघुः अस्य स्वाङ्गत्वेऽपि बह्वच्कत्वात् उपसर्ज- नत्वे स्त्रियां न ङीष् । “दयिता दयिताननाम्बुजं दर- मीलन्नयना निरीक्षते” रसगङ्गा० भावे ल्युत् । २ प्रापणे ३ यापने च “नयनं पारिजातस्य द्वारकां मम रोचते” हरिवं० १२९ “कालस्य नयने युक्ताः सोमपत्न्यः शुचि- व्रताः” भा० आ० ६६ अ० “कालस्य नयने युक्ता यमस्य पुरुषाश्च ये” भा० स० ८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3969-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नयनं, क्ली, (नीयते दृष्टिविषयोऽनेनेति । नी + करणे ल्युट् ।) चक्षुः । इत्यमरः । २ । ६ । ९३ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । १८ । ४० । “नीलोत्पलाभनयनां पीनश्रोणिपयोधराम् ॥”) नी ञ प्रापणे इत्यस्माद्भावे ल्युट्प्रत्ययः ॥ प्रापणम् । (आनयनम् । यथा, हरिवंशे । १२७ । ११ । “तत्त्वं हितञ्च देवेश ! श्रूयतां वदतो मम । नयनं पारिजातस्य द्वारकां मम रोचते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-828-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नयन" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नयननयन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नी + ल्युट्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नयन 📚 ➤ मार्गदर्शन, निर्देशन, संचालन, प्रबन्धन
संस्कृत: नेत्रम् · पर्याय: लोचन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नयन 📚चक्षु । नेत्र । आँख । यौ॰—नयनगोचर । विशेष—'नयन' के मुहाविरों के लिये द…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नयन
आँख (२.६.९४) — लोचन, नेत्र, ईक्षण, चक्षुस्, अक्षि, दृश्, दृष्टि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नयन: नी + ल्युट् — भाववाचक/करणवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें