🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:13:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पशु
paśu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पशु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. लांगूलविशिष्ट चतुष्पद जंतु । चार पैरों से चलनेवाला कोई जंतु जिसके शरीर का भार खड़े होने पर पैरों पर रहता हो । रेंगनेवाले, उड़नेवाले, जल में रहनेवाले जीवों तथा मनुष्यों को छोड़ कोई जानवर । जैसे, कुत्ता, बिल्ली, घोड़ा, ऊँट, बैल, हाथी, हिरन, गीदड़, लोमड़ी, बंदर इत्यादि । विशेष— भाषारत्न में लोम और लांगूल (रोएँ और पूँछ) वाले जंतु पशु कहे गए हैं । अमरकोश में पशु शब्द के अंतर्गत इन जंतुओं के नाम आए हैं— सिह, बाघ, लकड़बग्घा (चरग) , सूअर, बंदर, भालू, गैंड़ा, भैसा, गीदड़, बिल्ली, गोह, साही, हिरन (सब जाति के), सुरागाय, नीलगाय, खरहा, गंधबिलाव, बैल, ऊँट, बकरा, मेढा, गदहा, हाथी और घोड़ा । इन नामों में गोह भी है जो सरीसृप या रेंगनेवाला है । पर साधारणतः छिपकली, गिरगिट आदि को पशु नहीं कहते ।
२. जीवमात्र । प्राणी । यौ॰— पशुपति । विशेष— शैव दर्शन और पाशुपत दर्शन में 'पशु' जीवमात्रा की संज्ञा मानी गई है ।
३. देवता ।
४. प्रथम ।
५. यज्ञ ।
६. यज्ञ उड़ुंबर ।
७. बलि- पशु (को॰) ।
८. सदसद्विवेक से रहित व्यक्ति । मुर्ख (को॰) ।
९. छाग । बकरा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. पशु ind. see, behold! L.
2. पशु or पशु, m. (instr. पशुना or ˚श्व; dat. पश्वे or पशवे; gen. पश्वस् or ˚शोस्; du. पश्वा; acc. pl. पश्वस् or ˚शून्) cattle, kine (orig. ‘any tethered animal’; singly or collect. ‘a herd’), a domestic or sacrificial animal (as opp. to मृग, ‘wild animal’; 5 kinds are enumerated, ‘men, kine, horses, goats and sheep’ [AV. xi, 2, 9 &c.], to which are sometimes added mules and asses [MBh. vi, 155 &c.] or camels and dogs [AV. iii, 10, 6 Comm.]), RV. &c. &c.
any animal or brute or beast (also applied contemptuously to a man; cf. नर-प्˚ and नृ-प्˚)
a mere animal in sacred things i.e. an uninitiated person, Cat.
an animal sacrifice, AitĀr.; BhP.
flesh, RV. i, 166, 6 an ass, L.
a goat, L.
a subordinate deity and one of Śiva's followers, L.
(with Māheśvaras and Pāśupatas) the individual soul as distinct from the divine Soul of the universe, RTL. 89
Ficus Glomerata, L.
(pl.) N. of a people, MBh. (v.l. पत्ति)
पशु cattle (only as acc. before मन्यते [VS. xxiii, 30] and मन्यमान [RV. iii, 53, 23]; and pl. पशूनि, R.; Kathās.)
पशु [cf. Zd. pasu; Lat. pecu; Old Pruss. pecku; Goth. faíhu; Germ. fihu, vihe, Vieh; Angl.Sax. feoh; Eng. fee.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (611,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पशुः [सर्वमविशेषेण पश्यति, दृश्-कु पशादेशः] 1 Cattle (both singly and collectively); Ms. 9. 327, 331. --2 An animal in general. --3 A sacrificial animal, such as a goat; an oblation, a victim. --4 A brute, beast; often added to words meaning ‘man’ to show contempt; पुरुषपशोश्च पशोश्च को विशेषः H. 1; cf. नृपशु, नरपशु &c. --5 N. of a subordinate deity and one of Śiva's followers. --6 An uninitiated person. --7 The soul, the Supreme spirit. --8 A sacrifice in which an animal is killed. --9 Fire. --Comp. --अवदानं a sacrifice of animals. --क्रिया {1} the act of animal sacrifice. {2} copulation. --गायत्री a Mantra whispered into the ear of an animal which is about to be sacrificed; it is a parody of the celebrated Gāyatrī q. v.; पशुपाशाय विद्महे शिरश्छेदाय (विश्वकर्मणे) वीमहि । तन्नो जीवः प्रचोदयात्. --घातः slaughter of animals for sacrifice. --चर्या copulation. --देवता the deity to whom an animal is offered. --धर्मः {1} the nature or characteristics of cattle. {2} treatment of cattle. {3} promiscuous cohabitation; Ms. 9. 66. {4} the marrying of widows. --नाथः an epithet of Śiva. --पः a herdsman. --पतिः {1} an epithet of Śiva; Me. 36, 56; Ku. 6. 95. {2} a herdsman, owner of cattle. {3} N. of a philosopher who taught the philosophical doctrine called पाशुपत; see Sarva. S. ad loc. --पालः, --पालकः a herdsman. --पालनं, --रक्षणं the tending or rearing of cattle. --पाशः {1} the cord with which the sacrificial animal is bound. {2} an animal-sacrifice. {3} the bonds which [] enchain the individual soul. --पाशक kind of coitus or mode of sexual enjoyment. --प्रेरणं the driving of cattle. --बंधः an animal-sacrifice --मारं ind. according to the manner of slaughtering animals; इष्टिपशुमार मारितः Ś. 6. --यज्ञः, --यागः, --द्रव्यं an animal-sacrifice. --रज्जुः f. a cord for tethering cattle. --राजः a lion. --ष a. Ved. giving cattle. --समाम्नायः a collection of names for animals.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0688-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पशु पु० सर्वमविशेषेण पश्यति दृश--कु पशादेशः । मृगादौ लोमवल्लाङ्गूलवति १ जन्तुभेदे २ दर्शनार्थेऽव्ययम् अमरः । २ प्रमथे ४ देवे ५ पाणिमात्रे शब्दर० ६ छागे “अनादेशे पशुश्छागः” मीमांस० । ७ यज्ञभेदे धरणिः तस्व पशुसाधा- त्वात् तथात्वम् । “न तौ पशौ करोति “श्रुतौ पशुः पशुसाध्या यागः । ७ यज्ञोडुम्बरे शब्दच० । ८ तन्घोक्ते साधकानां भावभेदे तत्र जन्तुभेदानां ग्रामारण्यभेदा यथा “गोरविरजोऽश्वोऽश्वतरो गर्दभो मनुष्यश्चेति सप्त णाम्याः पशवः । महिषवानर षाक्षसरोस्वपरुरु पृषत मृगाश्चेति सप्तारण्याः पशवः” दुर्गोत्सवत० । छागादौ पशुपदप्रयोगमाह यज्ञपार्श्वः “उष्ट्रो वा यदि वा मेष- श्छागो वा यदि वा हयः । पशुस्थाने नियक्तानां पशुशब्दोऽभिधीयते” । पश्वधिष्टातृदेवताभेदा यथा “सिहे वसति दुर्गा च शरभे च प्रजापतिः । एणे च वसते वायुर्मेषे चैव च चन्द्रमाः । नक्षत्राणि च शशके कृष्णसारे हरिः स्वयम् । शतक्रतुर्गवां पृष्ठे गवये भुवनानि च । शल्लके मङ्गलान्यष्टौ गजे विष्णुर्गणे- श्वरः । षश्वे तु द्वादशादित्या ब्राह्मणे सर्वदेवताः । ब्रह्मा तु चमरे चैव छागले तु तयाऽनलः । एतस्मात् कारणादेते पूज्या बद्याः प्रयत्रतः” इति मतस्पसूक्त- [] तन्त्रे ३९ पटले । बल्यर्थपशुचक्षणादि यथा “निवेद- येत् शोणगण्डम् मानुषं वा लुलाषकम् । वराहं वाथ छूगलं चमरं षाऽरुणन्तथ । मेषञ्चाथ वरा- हञ्च गोधिकाञ्च निवेदयेत्” मत्स्यसूक्ते “लु- लापञ्च तथा खड्गं चमरञ्च वराहकम् । कच्छपं शल्लकीं गोधां मानुषं तदनन्तरम् । न दद्याद्ब्राह्मणो मद्यं मानुषञ्च तथा रुरुम् । त्रैपक्षिकान् विबर्णान्न मानुषान्न कपीनपि । सवत्रात् परं छागं यावत् स्यात्तु त्रिहायणम् । वराहदन्तसदृशविशाणाभ्यां सुशोभ- नम् । मदगन्धसमायुक्तं रोमराजिविराजितम् । कृष्णं बाऽरुणकञ्चैव तृप्तौ द्वादशवार्षिकम्” । जातिभेदे वर्णविशेषमाह तत्रैव “श्वेतञ्च छागलञ्चैव ब्राह्मणस्य विशिष्यते । रक्तं श्वेतं क्षत्रियस्य वैश्यस्य गौरमेव च । नानावर्णं हि शूद्रस्य सवषामञ्जनप्रभम्” योगिनी- तन्त्रे “पशूमाञ्चैव षण्मासात् परतश्च वलिर्भवेत् । छागलः कष्णः श्वेतो वा द्विवर्षात् परतो यदि । “तथा चाश्वं मृगञ्चैव छागञ्च षार्वतीयकम् । मूषिकञ्च करालञ्च चद्रमार्जारमेव च” । सद्रयामले उत्तरख० ६ प० षशुभावलक्षणं यथा “पशुभावस्थितां नाष! देवतां शृणु विस्तरात् । टुर्णपूजां विष्णुपूजा शिवपूजाश्च नित्यशः । अवश्यं हि यः करोति स पशुरुत्तमः स्मृतः । केवलं शिव- पूजाञ्च यः करोति च स साधकः । पशूनां मध्यमः श्रीमान् शिवया सह चोत्तमः । केवलं वैष्णवो धीरः पशूला सध्यमः स्यृतः । भूतानां देवतानाञ्च सेवां कुर्वन्ति ये सदा । पशूनामधमाः प्रोक्ता नरकस्था न संशयः । त्वत्सेवां मम सेवाञ्च ब्रह्मविष्ण्वादिसेवनम् । कृत्वान्य सर्वभूतानां नायिकानां महाप्रभो! । यक्षिणीनां भूति- नीनां ततः सेवां शुभप्रदाम् । यः पशुर्ब्रह्मकृष्णादि- सेवाञ्च कुरुते सदा । तथा श्रीतारकव्रह्मसेवां ये वा नरो- त्तमाः । तेषामसाध्यभूतादिदेवताः सर्वकामदाः । वर्ज- येत् पशुमार्गेण विष्णुपूजापरोजनः” द्वितीयपटले । “नित्यं श्राद्धं तथा सन्ध्यावन्दनं पितृतर्पणम् । देवता दर्शनं पीठदर्शनं तीर्थदर्शनम् । गुरोराज्ञापालनञ्च देवता- नित्यपूजनम् । पशुभावस्थितो मर्त्त्यो महासिद्धिं लभेद्ध्रुवम्” । यज्ञियपशुलक्षणं च आ० गृ० ४ ९ १ सूत्रादौ दृश्यः । ९ शैवागमपसिद्धे जीवात्मनि पशु- पतिशब्दे दृश्यम् । १० अग्नौ पतिष्टिशब्द दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4277-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पशु" आता है (25)
चरि पशुतिर्यक् तिरछा । आड़ा । टेढ़ा । विशेष— मनुष्य को छोड़ पशु पक्षी आदि जीव तिर्यक्…मियेध पशुनरेतर पशु । जानवरगोखग थलचर । पशु । जानवरसापद पु संज्ञा पुं॰ श्वापद । पशुचारवा चौपाया । पशु । जानवरमवेशी पशु । ढोर । डंगर । यौ॰—मवेशीखानाहैवान पशु । जानवर । 'इंसान' का उलटानाथहिर पशुजीवाजून † संज्ञा पुं॰ जीवजंतु । प्रणीमात्र । पशु, पक्षी, कीट, पतंग आदिप्रकृतिशास्त्र वह शास्त्र जिसमें प्राकृतिक बातों (जैसे, जीव, पशु, वनस्पति, भूगर्भ आदि…भौम भूमि संबंघी । भूमि कासरल रोहित तृण । गंध तृण । रोहिस घासकंटक काँटाशष्प नई घास । नीली दूबजगन्नु अग्निपिंगला हठ योग और तंत्र में जो तीन प्रधान नाड़ियाँ मानी गई हैं उनमें से एक । व…राजसूय एक यज्ञ का नाम । विशेष— इस यज्ञ के करने का आधिकार केवल ऐसे राजा को होत…करद करदेनेवाला । मालगुजार । अधीन । जैसे,— करद राज्यपादी पैरवाले जलजंतु । जैसे, गोह, मगर, घड़ियाल आदि । विशेष—भावप्रकाश के अनुस…खटखादक श्रृगाल । सियारजानवर का बच्चा । मूर्ख या जड़ व्यक्तिससत्व शक्तियुक्त । साहसपूर्णतिर्यंच तिरछा । टेढ़ा । वक्र । आड़ा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें