🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

राजसूय
rājasūya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
राजसूय संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक यज्ञ का नाम । विशेष— इस यज्ञ के करने का आधिकार केवल ऐसे राजा को होता है, जिसने वाजपेय यज्ञ न किया हो । यह यज्ञ करने से राजा सम्राट् पद का अघिकारी होता है । यह यज्ञ बहुत दिनों तब होता है और इसे अनेक यज्ञों और कृत्यों की समष्टि की कहना ठीक है । शतपथ ब्राह्मण के अनुसार इष्टि, पशु, सोम और दार्वी होम इसके प्रधान अंग हैं । इसका प्रारंभ पवित्र नामक सोमयाग से होता है और सौत्रामणी से इसकी समाप्ति होती है । इसके बीच में दस संसृप, अभीषेचनीय, मरुत्वती, दिग्विजय, बृहस्पति सबन, बृहविधनि, द्यूत क्रीड़ आदि अनेक कृत्य होते हैं । इसस े ऋत्किज् लोग एक ऊँचे मच पर व्याघ्रचर्म बिछाकर और उसपर सिंहासन रखकर राजा को अभीषेक कराकर बैठाते हैं और चारो ओर से उसे घेरकर प्रशस्ति सुनाते हैं । फिर राजा उन्हें दक्षिणा देकर दिग्विजय के लिये प्रस्थान करता है; और उसके लौटने पर फिर उसे मंच बैठकर प्रशस्तिगान होता है । तदनंतर सभा में द्यूतक्रीड़ा होती है; और अंत को सौत्रमणी याग के बाद कृत्य समाप्त होता है । प्राचीन काल में केवल बड़े बड़े राजा ही यह यज्ञ करते थे ।
२. एक प्रकार का कमल (को॰) ।
३. एक पहाड़ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
राज—सूय m. a great sacrifice performed at the coronation of a k˚ (by himself and his tributary princes, e.g. the sacrifice at the inauguration of Yudhiṣṭhira, described in MBh. ii), AV. &c. &c.
N. of various works. (esp. of ŚBr. vii, in the Kāṇvaśākhā)
राज—सूय n. (only L.) a lotus-flower
a kind of rice
a mountain
राज—सूय mfn. relating &c. to the R˚-sacrifice ceremony (e.g. ˚यो मन्त्रः, a Mantra recited at the R˚'s c˚), Pāṇ. iv, 3, 66, Vārtt. 5, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (874,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राजसूय पु० राज्ञा सूयते सू--कर्मणि क्यप् । राजमात्रकर्त्तव्ये यज्ञभेदे शब्दच० । “रांजा राजसूयेन यजेत” श्रुतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4803,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
राजसूयः, पुं, (“राज्ञा लतात्मकः सोमः सूयते ऽत्र ।” इत्यमरटीका ॥ सु + अधिकरणे क्यप् । “राज्ञा सोतव्यः राज्ञा वा इह सूयते ।” इति काशिका । “राजसूयसूर्य्येति ।” ३ । १ । ११४ । इति निपातनान् दीर्घः ।) राजकर्त्तव्य- यज्ञविशेषः । तत्पर्य्यायः । नृपाध्वरः २ क्रतु- राजः ३ क्रतूत्तमः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (अमरमते क्लीवलिङ्गोऽयम् । ३ । ५ । ३१ ॥ यथा, महाभारते । १ । १५७ । १६ । [] “यक्ष्यन्ति च नरव्याघ्रा निर्ज्जित्य पृथिवीमिमाम् राजसूयाश्वमेधाद्यैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥” राजसूयमन्त्रादिकं वाजसनेयसंहितायाम् ९ अध्यायस्य ३५ कण्डिकामारभ्य १० अध्या- यस्य ३० कण्डिकापर्य्यन्तं द्रष्टव्यम् ॥ युधिष्ठिरस्य राजसूययज्ञविवरणन्तु महाभारते सभापर्व्वणि विशेषतो द्रष्टव्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-126-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें