🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:28:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सत्ययुग
satyayuga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सत्ययुग संज्ञा पुं॰ [सं॰] पौराणिक काल गणना के अनुसार चार युगों में से पहला युग । कृतयुग । विशेष—यह युग सबसे उत्तम माना जाता है । इस युग में पुण्य और सत्यता की अधिकता रहती है । यह १७,२८,॰॰,॰ वर्ष का कहा गया है । इसका आरंभ वैशाख शुक्ल तृतीया रविवार से माना गया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत्य—युग n. the first or Kṛta age, Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्ययुग न० सत्यप्रधानं युगम शाक० त० । सत्यप्रचुरे प्रथमे युगे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5207,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्ययुगं, क्ली, (सत्यं युगम् ।) चतुर्युगानां प्रथम- युगम् । यथा, -- “कृतं सत्ययुगं त्रेताग्नायी द्वापरयज्ञियौ । कलिर्झर्झरकः कर्म्मयुगं पापन्तु पातकम् ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ * ॥ तस्य कृतनामकारणं यथा, -- “तदुपाधिकृतः कालो ब्रह्मणो जन्ममृत्युकृत् । शतसंवत्सरे ब्रह्मा लयं प्राप्नोति हि त्वयि ॥ लयान्ते तन्नाभिमध्यादुत्थितः सृजति प्रभुः । ततः कृतयुगान्तेऽहं कालं सद्धर्म्मपालकम् ॥ कृतकृत्याः प्रजा यत्र तन्नाम्ना मां कृतं विदुः ॥” इति कल्किपुराणे १९ अध्यायः ॥ * ॥ तद्धर्म्मा यथा, -- “धर्म्मश्चतुष्पादमवत् कृते पूर्णे जगत्त्रयम् । देवा यथोक्तफलदाश्चरन्ति भुवि सर्व्वतः ॥ सर्व्वशस्या वसुमती हृष्टपुष्टजनावृता । शाठ्यचौर्य्यानृतैर्हीना आधिव्याधिविवर्ज्जिता ॥ विप्रा वेदविदह् सुमङ्गलयुता नार्य्यस्तु चर्य्याव्रतैः पूजाहोमपराः पतिव्रतधरा यागोद्यताः क्षक्षियाः । वैश्या वस्तुषु धर्म्मतो विनिमयैः श्रीविष्णुपूजा- पराः शूद्रास्तु द्विजसेवनाद्धरिकथालापाः सपर्य्या- पराः ॥” इति कल्किपुराणे २८ अध्यायः ॥ * ॥ तद्युगमानं यथा, “चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृत्यादिषु यथाक्रमम् संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥” इति श्रीभागवते १२ स्कन्धे ४ अध्याये २ श्लोक- टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ तस्योत्पत्त्यादिर्यथा । वैशाखशुक्लपक्षे तृतीयायां रविवारे सत्य- युगोत्पत्तिः । तत्रावतारचतुष्टयं मत्स्यकूर्म्म- वराहनृसिंहाः । पूर्णं पुण्यम् । पापं नास्ति । [] कुरुक्षेत्रं तीर्थम् । ग्रहांशो ब्राह्मणः । मज्जा- गताः प्राणाः । इच्छामृत्युः । एकविंशति- हस्तपरिमितो मानवदेहः । लक्षवर्षं परमायुः । सुवर्णनिर्म्मितभोजनपात्रम् । सत्ययुगाब्दाः १७२८००० । सत्ययुगस्य राजा बलिः वेणः मान्धाता पुरोरवा धुन्धुमारिकः कार्त्तवीर्य्यः एते षट् चक्रवर्त्तिनः ॥ सत्ययुगस्य लक्षणम् । “सत्यधर्म्मरतो नित्यं तीर्थानाञ्च सदाश्रयम् । नन्दन्ति देवताः सर्व्वाः सत्ये सत्यपरा नराः ॥” तत्र तारकब्रह्मनाम यथा, -- “नारायणपरा वेदा नारायणपराः क्षराः । नारायणपरा मुक्तिर्नारायणपरा गतिः ॥” इति मुद्राङ्कितपञ्जिकातः संगृहीतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-229-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सत्ययुग" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें