🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:31:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रियुग
triyuga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रियुग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. वसंत, वर्षा और शरद् ये तीनों ऋतुएँ ।
३. सत्ययुग, द्बापर और त्रेता ये तीनों युग ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रि—युग n. (= -पुरुष) 3 generations (Nir.; ‘spring, rainy-season, and autumn’, ŚBr. vii), RV. x, 97, 1
त्रि—युग mfn. appearing in the first 3 Yugas (Kṛṣṇa), MBh.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (460,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रियुग पु० त्रीणि युगानि आविर्भावकालोऽस्य । १ यज्ञपुरुषे तस्य कृतयुये आविर्भावाभावात् कलौ छन्नत्वात् वा । “इत्थं नृतिर्य्यगृषिदेवझषावतारैर्लोकान् विभावयसि [] हंसि जगत् प्रतीपान् । धर्मं महापुरुष! पासि युगा- नुवृत्तं छन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम्” भाग० ७ । ९ । ३८ “कलौ तु तन्न करोसि यतस्तदा त्वं छन्नोऽ- भवः यतस्त्रिष्वेव युगेष्वाविर्भावात् स एवम्भूतस्त्वं त्रियुग इति प्रसिद्धः” श्रीधरस्वामी । २ वसन्तादिकाल- त्रये । “या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा” यजु० १२ । ७५ “युगशब्दः कालवाची त्रयाणां युगानां समाहारस्त्रियुगं त्रिकालं वसन्ते प्रावृषि शरदि च । वेददी० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3378-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रियुगः, पुं, (त्रीणि युगानि सत्यत्रेताद्बापर- रूपाणि आविर्भावकालोऽस्य ।) विष्णुः । यथा, भागवते । ७ । ९ । ३८ । “इत्यं नृतिर्य्यगृषिदेवझषावतारै- र्लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् । [] धर्म्मं महापुरुष ! पासि युगानुवृत्तं छन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥” “एकस्तमेव इत्यादिभिरष्टभिः श्लोकैर्यदुक्तं पक्ष- पातेन रक्षणं तद्बिपक्षवधश्च सत्त्वोपाधितो न स्वत इति तदुपसंहरति इत्थमिति विभावयसि पालयसि हंसि घातयसि । कलौ तु तन्न करोषि यतस्तदा त्वं छन्नोऽभवः यतस्त्रिष्वेव युगेष्वावि- र्भावात् स एवम्भूतस्त्वं त्रियुग इति प्रसिद्धः ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (तथा च तत्रैव । ३ । २४ । २६ । “स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् । विविक्त उपसंगम्य प्रणम्य समभाषत ॥” वसन्तप्रावृट्शरद्रूपकालत्रये, क्ली । यथा, वाज- सनेयसंहितायाम् । १२ । ७५ । “या ओषधीः पूर्व्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ॥” “युगशब्दः कालवाची । त्रयाणां युगानां समा- हारस्त्रियुगं त्रिकालं वसन्ते प्रावृषि शरदि च ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥ कृतत्रेताद्वापर- रूपयुगत्रयम् । इति ऋग्वेदस्य । १० । ९७ । १ । भाष्ये सायङः ॥ षडैश्वर्य्यशालिनि, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । ८६ । ५ । “त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनञ्जयौ ॥” “त्रियुगौ धर्म्मस्य भार्य्यायां मूर्त्तिसंज्ञायां कृत- युगेऽवतीर्णौ नरनारायणौ तावेव द्बापरान्ते केशवार्ज्जुनौ इति पुराणपुरुषावेतौ नास्मदादि- वन्मानुषाविति भावः । यद्वा, त्रीणि युगानि युगलानि षडैश्वर्य्याणि भगसंज्ञानि वा षड- ङ्गानि वा ययोस्तौ त्रियुगौ ॥” इति तट्टी- कायां नीलकण्ठः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-661-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें