🕉️ 23 November 2026, Monday · 02:31:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

सत्ययुग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

सत्ययुग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

सत्ययुग

अर्थ: स्वर्णयुग

व्युत्पत्ति: सत्य-युगम्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. सत्ययुग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — सत्ययुग (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमासत्ययुगम्सत्ययुगेसत्ययुगानि
द्वितीयासत्ययुगम्सत्ययुगेसत्ययुगानि
तृतीयासत्ययुगेनसत्ययुगाभ्याम्सत्ययुगैः
चतुर्थीसत्ययुगायसत्ययुगाभ्याम्सत्ययुगेभ्यः
पञ्चमीसत्ययुगात् / सत्ययुगाद्सत्ययुगाभ्याम्सत्ययुगेभ्यः
षष्ठीसत्ययुगस्यसत्ययुगयोःसत्ययुगानाम्
सप्तमीसत्ययुगेसत्ययुगयोःसत्ययुगेषु
सम्बोधनहे सत्ययुगहे सत्ययुगेहे सत्ययुगानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — सत्ययुग
सत्ययुग
satyayuga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सत्ययुग संज्ञा पुं॰ [सं॰] पौराणिक काल गणना के अनुसार चार युगों में से पहला युग । कृतयुग । विशेष—यह युग सबसे उत्तम माना जाता है । इस युग में पुण्य और सत्यता की अधिकता रहती है । यह १७,२८,॰॰,॰ वर्ष का कहा गया है । इसका आरंभ वैशाख शुक्ल तृतीया रविवार से माना गया है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सत्य—युग n. the first or Kṛta age, Kāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1136,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्ययुग न० सत्यप्रधानं युगम शाक० त० । सत्यप्रचुरे प्रथमे युगे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5207,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सत्ययुगं, क्ली, (सत्यं युगम् ।) चतुर्युगानां प्रथम- युगम् । यथा, -- “कृतं सत्ययुगं त्रेताग्नायी द्वापरयज्ञियौ । कलिर्झर्झरकः कर्म्मयुगं पापन्तु पातकम् ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥ * ॥ तस्य कृतनामकारणं यथा, -- “तदुपाधिकृतः कालो ब्रह्मणो जन्ममृत्युकृत् । शतसंवत्सरे ब्रह्मा लयं प्राप्नोति हि त्वयि ॥ लयान्ते तन्नाभिमध्यादुत्थितः सृजति प्रभुः । ततः कृतयुगान्तेऽहं कालं सद्धर्म्मपालकम् ॥ कृतकृत्याः प्रजा यत्र तन्नाम्ना मां कृतं विदुः ॥” इति कल्किपुराणे १९ अध्यायः ॥ * ॥ तद्धर्म्मा यथा, -- “धर्म्मश्चतुष्पादमवत् कृते पूर्णे जगत्त्रयम् । देवा यथोक्तफलदाश्चरन्ति भुवि सर्व्वतः ॥ सर्व्वशस्या वसुमती हृष्टपुष्टजनावृता । शाठ्यचौर्य्यानृतैर्हीना आधिव्याधिविवर्ज्जिता ॥ विप्रा वेदविदह् सुमङ्गलयुता नार्य्यस्तु चर्य्याव्रतैः पूजाहोमपराः पतिव्रतधरा यागोद्यताः क्षक्षियाः । वैश्या वस्तुषु धर्म्मतो विनिमयैः श्रीविष्णुपूजा- पराः शूद्रास्तु द्विजसेवनाद्धरिकथालापाः सपर्य्या- पराः ॥” इति कल्किपुराणे २८ अध्यायः ॥ * ॥ तद्युगमानं यथा, “चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृत्यादिषु यथाक्रमम् संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥” इति श्रीभागवते १२ स्कन्धे ४ अध्याये २ श्लोक- टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ तस्योत्पत्त्यादिर्यथा । वैशाखशुक्लपक्षे तृतीयायां रविवारे सत्य- युगोत्पत्तिः । तत्रावतारचतुष्टयं मत्स्यकूर्म्म- वराहनृसिंहाः । पूर्णं पुण्यम् । पापं नास्ति । [] कुरुक्षेत्रं तीर्थम् । ग्रहांशो ब्राह्मणः । मज्जा- गताः प्राणाः । इच्छामृत्युः । एकविंशति- हस्तपरिमितो मानवदेहः । लक्षवर्षं परमायुः । सुवर्णनिर्म्मितभोजनपात्रम् । सत्ययुगाब्दाः १७२८००० । सत्ययुगस्य राजा बलिः वेणः मान्धाता पुरोरवा धुन्धुमारिकः कार्त्तवीर्य्यः एते षट् चक्रवर्त्तिनः ॥ सत्ययुगस्य लक्षणम् । “सत्यधर्म्मरतो नित्यं तीर्थानाञ्च सदाश्रयम् । नन्दन्ति देवताः सर्व्वाः सत्ये सत्यपरा नराः ॥” तत्र तारकब्रह्मनाम यथा, -- “नारायणपरा वेदा नारायणपराः क्षराः । नारायणपरा मुक्तिर्नारायणपरा गतिः ॥” इति मुद्राङ्कितपञ्जिकातः संगृहीतम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-229-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सत्ययुग" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
सत्ययुगसत्ययुग (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

सत्ययुग 📚 ➤ स्वर्णयुग

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
सत्ययुग 📚पौराणिक काल गणना के अनुसार चार युगों में से पहला युग । कृतयुग । विशेष—…🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
सत्ययुग
कृत (३.३.८४) — पर्याप्त
युग (३.३.३०) — गाड़ी, जोड़ा, स्वर्ग, बाण, पशु, वाणी, वज्र, दिशा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • सत्ययुग = सत्य + युग कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.३ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬