🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:09:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चाष
cāṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
नीलकण्ठ पक्षी (2.5.18) किकीदिवि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाष १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नीलकंठ पक्षी । उ॰— चारा चाषु बाम दिसि लेई । मनहु सकल मंगल कहि देई ।—मानस, १३०३ ।
२. चाहा पक्षी ।
चाष २पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ चक्ष्] आँख । नेत्र । उ॰—अचरज देखि चाष लागै न निमेष कहुँ ।—प्रिया (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाष m. the blue jay, RV. x, 97, 13; RPrāt.; Mn. xi, 132; Yājñ. i, 175; MBh. &c.
sugarcane, L.
चाष mfn. relating to a blue jay, Pāṇ. iv, 3, 156, Vārtt. 4, Pat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाषः --सः [चष् भक्षणे स्वार्थे णिच्-अच्] The blue jay; Māl. 6. 5; Y. 1. 175.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0491-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाष पुंस्त्री चष--भक्षणे स्वार्थे णिच्--अच् । १ नीलकण्ठे खगे अमरः स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “केयूरमण्ड- लीनां प्रभासन्तानेन क्वचिद्विकीर्य्यमाणचाषः” काद० । “अशोकश्च विशोकश्च नन्दनः पुष्टिवर्द्धनः । हेमतुण्डो मणिग्रीयः स्वस्तिकश्चापराजितः । अष्टौ चाषस्म नामानि चाषं दृष्ट्वा तु यः पठेत् । अथ सिद्धिर्भवेत्तस्थ सिष्टमन्नं वराङ्गने!” इति पठन्ति । “मार्जारनकुलौ हत्वा चाषं मण्डूकमेव च । श्वगोधोलूककाकांश्च शू- द्रहत्याब्रत चरेत्” मनुना तद्बघ शूद्रहत्याव्रतमुक्तम् या- त्रायां तस्य पूर्वदिगादिभेदेन स्थित्या शुभाशुभम् वृ० स० ८६ अ० उक्त यथा । “चाषशल्वकपुण्याहघण्टाशङ्खरवा उदक्” । “धन्या पकुलचाषौ च सरटः पापदोऽग्रतः” । “अह्नश्च प्रथमे भागे चाषवञ्जुलकुक्कुटाः” ॥ तस्य केतु- स्थितौ युवराजभयमुक्तं तत्रैव ४३ अ० यथा “क्रव्यादकौशिककपोतककाककङ्कैः केतुस्थितैर्महदुशन्ति भयं । नृपस्य । चाषेण चापि युवराजमयं षदन्ति श्येनो विलोचनभयं निपतन् करोति” । “कृकवाकु जीवजीवकशुकशिखिशतपत्रचाषहारीतः । क्रकरचको- रकपिञ्जलबञ्जुलपारावतश्रीकैः” ४८ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2925,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाषः, पुं, (चाषयति भक्षयति कणादिकमिति । चष + स्वार्थे णिच् + अच् । यद्वा चष्यते भक्ष्यते- ऽसौ मांसाशिभिरिति । चष् + कर्म्मणि घञ् ।) स्वर्णचातकः । सोणाचडा इति ख्यातः । नील- कण्ठ इति क्वचित् ख्यातः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ तत्पर्य्यायः । किकीदिविः २ नीलाङ्गः ३ पुण्यदर्शनः ४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-445-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें