🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:08:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवलोकन
avalokana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवलोकन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अवलोकित, अवलोकनीय]
१. देखना । उ॰—देव कहैं अपनी अपनी अवलोकन तीरथराज चलो रे ।—तुलसी ग्रं॰ पृ॰ २३४ ।
२. देखमाल । जाँच पड़ताल । निरिक्षण ।
३. नेत्र । आँख [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-लोकन n. seeing, beholding, viewing, observing, Ragh. xi, 60, &c.
a look, glance, Ragh. x, 14, &c.
‘looking like’, appearance of (in comp.), BhP.
(आ). the aspect (of planets), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (103,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवलोकनं 1 Looking at, beholding, seeing; नो बभूवुरवलोकनक्षमाः R. 11. 60. --2 Looking over, commanding a view of; दीर्घिकावलोकनगवाक्षगता M. 1. --3 Sight, eye. --4 A look, glance; योगनिद्रांतविशदैः पावनैरवलोकनैः R. 10. 14. --5 Looking out for, inquiry, seeking.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0188-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलोकन न० अव + लुक--लोक--वा ल्युट् । १ दर्शने, २ अनु- सन्धाने च । “न बभुवुरवलोकनक्षमाः” रघुः । करणे ल्युट् । ३ आलोके, ४ नेत्रे च । योगनिद्रान्तविषदैः पावनैरवलोकनैः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलोकनं, क्ली, (अव + लुक् + ल्युट् भावे ।) दर्शनं । आलोकनं । इति हेमचन्द्रः ॥ (“जलवेलावलोकनकुतूहली” । इति नागानन्दे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-128-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवलोकन" आता है (27)
दर्श दर्शन । अवलोकनआलोकन द्रर्शन । अवलोकनअवेक्षण अवलोकन । देखनासंवीक्षण इधर उधर देखने की क्रिया । अवलोकनसंदर्शन अच्छी तरह देखने की क्रिया । अवलोकनलोकन अवलोकन । देखनादृक्क्षेप दृष्टिपात । अवलोकनलोकित अवलोकन । देखा हुआनिफालन दृष्टि । अवलोकनदृक्पात दृष्टिपात । अवलोकनदृष्टिपात दृष्टि डालने की क्रिया या भाव । ताकने या देखने की क्रिया । अवलोकन । क्…ताक ताकने की क्रिया । अवलोकन । यौ॰—ताक झाँक । मुहा॰—ताक रखना = निगाह रखना …देख देखने की क्रिया या भाव । अवलोकन । जैसे, देख रेख, देखभाल । विशेष—इस शब्…चितवन ताकने का काम भाव या ढंग । अवलोकन । दृष्टि । कटाक्ष । नजर । निगाहत्योरी अवलोकन । चितवन । दृष्टि । निगाह । मुहा॰— त्योरी चढना या बदलना = दृष्टि…मुशाहदा निरीक्षण । देखना । अवलोकनदेखादेखी आँखों से देखने की दशा या भाव । दर्शन । साक्षात्कार । अवलोकनपरिदर्शन सम्यक् रूप से अवलोकन । भली- भाँति देखनापर्यवेक्षण चतुर्दिक् देखना । समीक्षण । अवलोकनदर्शन वह बोध जो दृष्टि के द्वार हो । चाक्षुष ज्ञान । देखादेखी । साक्षात्कार …दृष्टि देखने की वृत्ति या शक्ति । आँख की ज्योति । मुहा॰—दृष्टि मारी जाना = दे…विलोचन नेत्र । नयन । आँखविलोकन विचार करनादृष्टिविक्षेप कटाक्ष । तिरछी नजरदीठ देखने की वृत्ति या शक्ति । आँख की ज्योति । दृष्टिदीदा दृष्टि । निगाह । नजरउद्वोक्षण ऊपर देखना
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें