🕉️ 22 November 2026, Sunday · 06:14:57 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवलोकन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवलोकन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवलोकन

अर्थ: अवलोकन करना, दृष्टि डालना, देखना

व्युत्पत्ति: अव+लोक्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवलोकन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लोकन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लोक् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवलोकन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवलोकनम्अवलोकनेअवलोकनानि
द्वितीयाअवलोकनम्अवलोकनेअवलोकनानि
तृतीयाअवलोकनेनअवलोकनाभ्याम्अवलोकनैः
चतुर्थीअवलोकनायअवलोकनाभ्याम्अवलोकनेभ्यः
पञ्चमीअवलोकनात् / अवलोकनाद्अवलोकनाभ्याम्अवलोकनेभ्यः
षष्ठीअवलोकनस्यअवलोकनयोःअवलोकनानाम्
सप्तमीअवलोकनेअवलोकनयोःअवलोकनेषु
सम्बोधनहे अवलोकनहे अवलोकनेहे अवलोकनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवलोकन
अवलोकन
avalokana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवलोकन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ अवलोकित, अवलोकनीय]
१. देखना । उ॰—देव कहैं अपनी अपनी अवलोकन तीरथराज चलो रे ।—तुलसी ग्रं॰ पृ॰ २३४ ।
२. देखमाल । जाँच पड़ताल । निरिक्षण ।
३. नेत्र । आँख [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-लोकन n. seeing, beholding, viewing, observing, Ragh. xi, 60, &c.
a look, glance, Ragh. x, 14, &c.
‘looking like’, appearance of (in comp.), BhP.
(आ). the aspect (of planets), VarBṛS.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (103,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवलोकनं 1 Looking at, beholding, seeing; नो बभूवुरवलोकनक्षमाः R. 11. 60. --2 Looking over, commanding a view of; दीर्घिकावलोकनगवाक्षगता M. 1. --3 Sight, eye. --4 A look, glance; योगनिद्रांतविशदैः पावनैरवलोकनैः R. 10. 14. --5 Looking out for, inquiry, seeking.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0188-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलोकन न० अव + लुक--लोक--वा ल्युट् । १ दर्शने, २ अनु- सन्धाने च । “न बभुवुरवलोकनक्षमाः” रघुः । करणे ल्युट् । ३ आलोके, ४ नेत्रे च । योगनिद्रान्तविषदैः पावनैरवलोकनैः” रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवलोकनं, क्ली, (अव + लुक् + ल्युट् भावे ।) दर्शनं । आलोकनं । इति हेमचन्द्रः ॥ (“जलवेलावलोकनकुतूहली” । इति नागानन्दे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-128-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवलोकन" आता है (27)
दर्श दर्शन । अवलोकनआलोकन द्रर्शन । अवलोकनअवेक्षण अवलोकन । देखनासंवीक्षण इधर उधर देखने की क्रिया । अवलोकनसंदर्शन अच्छी तरह देखने की क्रिया । अवलोकनलोकन अवलोकन । देखनादृक्क्षेप दृष्टिपात । अवलोकनलोकित अवलोकन । देखा हुआनिफालन दृष्टि । अवलोकनदृक्पात दृष्टिपात । अवलोकनदृष्टिपात दृष्टि डालने की क्रिया या भाव । ताकने या देखने की क्रिया । अवलोकन । क्…ताक ताकने की क्रिया । अवलोकन । यौ॰—ताक झाँक । मुहा॰—ताक रखना = निगाह रखना …देख देखने की क्रिया या भाव । अवलोकन । जैसे, देख रेख, देखभाल । विशेष—इस शब्…चितवन ताकने का काम भाव या ढंग । अवलोकन । दृष्टि । कटाक्ष । नजर । निगाहत्योरी अवलोकन । चितवन । दृष्टि । निगाह । मुहा॰— त्योरी चढना या बदलना = दृष्टि…मुशाहदा निरीक्षण । देखना । अवलोकनदेखादेखी आँखों से देखने की दशा या भाव । दर्शन । साक्षात्कार । अवलोकनपरिदर्शन सम्यक् रूप से अवलोकन । भली- भाँति देखनापर्यवेक्षण चतुर्दिक् देखना । समीक्षण । अवलोकनदर्शन वह बोध जो दृष्टि के द्वार हो । चाक्षुष ज्ञान । देखादेखी । साक्षात्कार …दृष्टि देखने की वृत्ति या शक्ति । आँख की ज्योति । मुहा॰—दृष्टि मारी जाना = दे…विलोचन नेत्र । नयन । आँखविलोकन विचार करनादृष्टिविक्षेप कटाक्ष । तिरछी नजरदीठ देखने की वृत्ति या शक्ति । आँख की ज्योति । दृष्टिदीदा दृष्टि । निगाह । नजरउद्वोक्षण ऊपर देखना

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवलोकनअवलोकन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लोकन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + लोक् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवलोकन 📚 ➤ अवलोकन करना, दृष्टि डालना, देखना

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवलोकन 📚देखना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवलोकन: अव+लोक्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬