🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:22:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

समीक्षा
samīkṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
समीक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ समीक्षित, समीक्ष्य]
१. अच्छी तरह देखने की क्रिया ।
२. देखने की आकांक्षा । दिदृक्षा (को॰) ।
३. दृष्टि । चितवन । निगाह । नजर (को॰) ।
४. आलोचना । समालोचना ।
५. प्रज्ञा । बुद्धि । मति ।
६. यत्न । कोशिश ।
७. विचार । संमति । राय (को॰) ।
८. अनुसंधान । अन्वेषण (को॰) ।
९. आत्मविद्या । आत्मा संबधी ज्ञान (को॰) ।
१०. सत्य का आधारभूत या मौलिक रूप (को॰) ।
११. मूल- भूत सिद्धांत (को॰) ।
१२. मीमांसा शास्त्र ।
१३. सांख्य में बतलाए हुए पुरुष, प्रकृति, बुद्धि, अहंकार आदि तत्व ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सम्-ईक्षा (आ), f. thorough or close inspection, perceiving, beholding (dat. ‘within the range of any one's [gen.] sight’), Āpast.
desire or wish to see, MBh.
a glance, BhP.
view, opinion in regard to (with प्रति), MBh.
deep insight, understanding, intellect, BhP.
investigation, search, W.
the Mīmāṃsā philosophy or any work examining or explaining Vedic ritual, ib.
essential nature or truth or principle (= तत्त्व, q.v.), ib.
effort, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1164,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
समीक्षा 1 Investigation, search. --2 Consideration. --3 Close or thorough inspection. --4 Understanding, intellect. --5 Essential nature of truth. --6 An essential principle. --7 The Mīmāṃsā system of philosophy. --8 Fffort. --9 The Sāṃkhya system of philosophy; Śi. 2. 59. --10 Complete or thorough investigation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1099-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
समीक्षा, स्त्री, (सम् + ईक्ष + गुरोश्चेत्यः । टाप् ।) तत्त्वम् । बुद्धिः । निभालनम् । इति मेदिनी ॥ मीमांसाशास्त्रम् । यत्नः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ (आत्मविद्या । इति स्वामी ॥ यथा, भागवते । ११ । २८ । ३४ । “एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात् तमिन्द्रं पुरुषस्य बुद्धेः ॥” सम्यग्दर्शनम् । यथा, भागवते । ३ । ४ । १० । “आशृण्वतो मामनुरागहास- समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-276-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "समीक्षा" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬