🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:18:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नीलिका
nīlikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
काली निर्गुण्डी (2.4.70) शेफालिका · सुवहा · निर्गुण्डी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नीलिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. नीलबरी ।
२. नीली निर्गुंडी । नीलाशी । नील सम्हालु वृक्ष ।
३. आँख का एख रोग । तिमिर रोग के अतंर्गत लिंगनाश का एक भेद । आँख तिलमिलाने का रोग । विशेष—सुश्रुत के अनुसार जिस तिमिर रोग में कभी कभी एकबारगी कुछ न दिखाई पड़े उसे लिंगनाश कहते हैं और जिसमें आकाश में सूर्य, नक्षत्र, बिजली आदि की सी चामक दिखाई पड़े नीलिका कहते हैं ।
४. मुख पर का एक रोग जिसमें सरसों के बराबर छोटे छोटे कड़े काले दाने निकलते हैं । इल्ला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीलिका f. Blyxa Octandra, MBh.
a partic. medicinal plant, Suśr.
the indigo plant, L.
Nyctanthes Arbor Tristis, L.
Vitex Negundo, L.
a kind of malady (black and blue marks in the face), Suśr.
a partic. disease of the lens of the eye (also ˚लिका-काच, m.), Suśr.
N. of a river, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (567,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नीलिका The indigo plant; (also नीलिनी). See नीला also.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0646-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीलिका स्त्री नीली इवार्थे क नील--ण्वुल् क कापि अन इत्त्वं वा । १ नीलसिन्धुवारे राजनि० २ नीलिन्यां ३ नील शेफालिकायां मेदि० । ४ नेत्ररोगभेदे “स एव लिङ्ग- नाशश्च नीलिकाकाचसंज्ञितः” सुश्रुतः । ५ क्षुद्ररोगभेदे “क्रोधाय संप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः । मुख- मागत्य सहसा मण्डलं विसृमत्यतः । नीरुजं हनुकं श्यावं तं व्यङ्गमिति निर्दिशेत् । कृष्णमेवंगुणं गात्रे पुष्पे वा नीलिका विदुः” माधवकरः । जलस्य ६ ज्वरविशेषे “भूमेरुषरा वृक्षस्य कोटरः जलस्य नीलिका” इत्यादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4136,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नीलिका, स्त्री, (नीलक + टाप् । कापि अत इत्वम् । नीलीव इवार्थे कन् टाप् पूर्व्वह्रस्वः । इति केचित् ।) नीलसिन्दुवारः । इति राज- निर्घण्टः ॥ नीलिनी । (पर्य्यायोऽस्या यथा, -- “नीली तु नीलिनी तूली कालदोला च नीलिका । रञ्जनी श्रीफली तुच्छा ग्रामीणा मधुपर्णिका ॥ क्लीतका कालकेशी च नीलपुष्पा च सा स्मृता ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) शेफालिका । इति मेदिनी । के, १११ ॥ नेत्र- रोगविशेषः । यथा, -- “दोषे दृष्ट्याश्रिते तिर्य्यगेकं वै मन्यंते द्बिधा । तिमिराख्यः स वै दोषश्चतुर्थपटलं गतः ॥ रुणद्धि सर्व्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशमतः परम् । अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ॥ चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः । निर्म्मतानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति । स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंज्ञितः ॥” क्षुद्ररोगभेदः । यथा, -- “क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः । मुखमागत्य सहसा मण्डलं विसृजत्यतः ॥ नीरुजं तनुकं श्यावं तं व्यङ्गमिति निर्द्दिशेत् । कृष्णमेवं गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः ॥” इति माधवकरः ॥ जलस्य ज्वरः । यथा, “भूमेरूषरा वृक्षस्य कोटरः जलस्य नीलिका इत्यादि ।” इति ज्वरप्रकरणे विजयरक्षितः ॥ क्षुद्ररोगविशेषः । तल्लक्षणं यथा, -- “कृष्णमेवं गुणं वक्त्रे गात्रे वा नीलिकां विदुः ।” एवं गुणं नीरुजं तनुकं मण्डलम् ॥ तच्चिकित्सा यथा, -- “शिरावेधैः प्रलेपैश्च तथाभ्यङ्गैरुपाचरेत् । व्यङ्गञ्च नीलिकां वापि न्यच्छञ्च तिलकालकम् ॥ वटाङ्कुरा मसूराश्च प्रलेपाद्व्यङ्गनाशनाः । व्यङ्गे मञ्जिष्ठया लेपः प्रशस्तो मधुयुक्तया ॥ [] अथवा लेपनं शस्तं शशस्य रुधिरेण च । व्यङ्गहृद्वरुणत्वक् स्यादजामूत्रेण पेषिता ॥ जातीफलस्य लेपस्तु हरेद्व्यङ्गञ्च नीलिकाम् । अर्कक्षीरहरिद्राभ्यां मर्द्दयित्वा प्रलेपनात् ॥ मुखकार्ष्ण्यं समं याति चिरकालोद्भवं ध्रुवम् । मसूरैः क्षीरसंपिष्टैर्लिप्तमास्यं घृतान्वितैः ॥ सप्तरात्रात् भवेत् सत्यं पुण्डरीकदलोपमम् । वटस्य पाण्डुपत्राणि मालती रक्तचन्दनम् ॥ कुष्ठं कालीयकं लोध्रमेभिर्लेपं प्रयोजयेत् ॥ युवानपिडकानान्तु व्यङ्गानाञ्च विनाशनम् । स्यादेतेन मुखञ्चापि वर्जितं नीलिकादिभिः ॥ कालीयकं कलम्बक इति लोके । युवानपिडका युवाननं तत्र पिडका पृषोदरादित्वान्नकारलोपः । कुङ्कुमं चन्दनं लोध्रं पत्तङ्गं रक्तचन्दनम् । कालीयकमुशीरञ्च मञ्जिष्ठा मधुयष्टिका ॥ पत्रकं पद्मकं कुष्ठं पद्मं गोरोचना निशा । लाक्षा दारुहरिद्रा च गैरिकं नागकेशरम् ॥ पलाशकुसुमञ्चापि प्रियङ्गुश्च वटाङ्कुराः । मालती च मधूच्छिष्टं सर्षपाः सुरभिर्व्वचा ॥ चतुर्गुणपयःपिष्टैरेतैरक्षमितैः पृथक् । पचेन्मन्दाग्निना वैद्यस्तैलं प्रस्थद्बयोन्मितम् ॥ वदनाभ्यञ्जनादेतद्व्यङ्गं नीलिकया सह । तिलकं माषकं न्यच्छं नाशयेन्मुखदूषिकाम् ॥ पद्मिनीकण्टकं वापि हरेज्जतुमणिं तथा । विदध्याद्बदनं पूर्णचन्द्रमण्डलसुन्दरम् ॥ पत्तङ्गं वकम् इति लोके । कालीयकं कलम्ब इति लोके । सुरभिर्व्वचा महाभरी इति लोके । कुङ्कुमाद्यं तैलम् ।” इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-917-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नीलिका" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें