🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:57:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अज्ञान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अज्ञान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अज्ञान

अर्थ: "अनजान, बेसमझ"

संस्कृत: अज्ञानम् · पर्याय: अविद्या, अहम्मति

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अज्ञान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अज्ञान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अज्ञान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअज्ञानम्अज्ञानेअज्ञानानि
द्वितीयाअज्ञानम्अज्ञानेअज्ञानानि
तृतीयाअज्ञानेनअज्ञानाभ्याम्अज्ञानैः
चतुर्थीअज्ञानायअज्ञानाभ्याम्अज्ञानेभ्यः
पञ्चमीअज्ञानात् / अज्ञानाद्अज्ञानाभ्याम्अज्ञानेभ्यः
षष्ठीअज्ञानस्यअज्ञानयोःअज्ञानानाम्
सप्तमीअज्ञानेअज्ञानयोःअज्ञानेषु
सम्बोधनहे अज्ञानहे अज्ञानेहे अज्ञानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अज्ञान
अज्ञान
ajñāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अज्ञान १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बोध का अभाव । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । मोह । अजानपन । उ॰—अज्ञान भला जिसमें सोहं तो क्या, स्वयं अहं भी कब है । —साकेत, पृ॰, ३१६ ।
२. जीवात्मा को गुण और उनके कार्यों से पृथक् न समझने का अविवेक ।
३. न्याय में एक निग्रहस्थान । यह उस समय होता है जब प्रतिवादी के तीन बार कहने पर भी वादी किसो ऐसे विषय को समझने में असमर्थ हो जिसे सब लोग जानते हों ।
अज्ञान २ वि॰ ज्ञानशून्य । मूर्ख । जढ़ । नासमझ । अनजान । उ॰— मैं अज्ञान कछू नहिं समुझ्यौं, परि दुख पुंज सह्यौ । — सूर॰ १ । ४६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-ज्ञान n. non-cognizance
ignorance, (in philosophy) spiritual ignorance (or a power which, consisting of the three Guṇas सत्त्व, रजस्, and तमस्, and preventing the soul from realizing its identity with Brahma, causes self to appear a distinct personality, and matter to appear a reality)
Prakṛti, Māyā, Illusion
अ-ज्ञान mfn. ignorant, unwise
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अज्ञान a. [न. ब.] Ignorant, unwise. --नं [न. त.] Ignorance, unconsciousness; especially, spiritual ignorance (अविद्या) which makes one consider his self as distinct from the Supreme spirit and the material world as a reality. According to the Vedāntins, अज्ञान is not merely a negative principle (ज्ञानस्य अभावः), but a distinct positive principle; oft. identified with माया, प्रकृति &c. See अविद्या also. In compounds अज्ञान may be translated by ‘unawares,’ ‘inadvertently,’ ‘unconsciously’; ˚आचरित, ˚उच्चारित &c.; ˚नतः, -˚नेन, ˚नात् unawares, inadvertently, unconsciously, unwillingly; ˚तः स्वचरितं [] नृपतिः शशंस R. 9. 77 committed unintentionally or unconsciously.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0026-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अज्ञानं, क्ली, (ज्ञा + भावे ल्युट् नज्ञानं नञ्समासः) विरुद्धज्ञानं । तत्पर्य्यायः । अविद्या २ अहम्मतिः ३ । इत्यमरः ॥ सृष्टिकाले व्रह्मा प्रथमं पञ्च- प्रकारमज्ञांनं ससर्ज । यथा । तमः १ मोहः २ महामोहः ३ तामिस्रं ४ अन्धतामिस्रं ५ । [] इति श्रीभागवतं ॥ वेदान्तमते सदसद्भ्यामनि- र्व्व चनीयं त्रिगुणात्मकं भावरूपं ज्ञानविरोधि यत्किञ्चित् । ज्ञानरहिते त्रि ॥ (यथा मनुः -- अज्ञानात् वारुणीं पीत्वा संस्कारेणैव शुद्धति । अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं । अज्ञानात् वालभावाच्च साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-023-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अज्ञान" आता है (34)
मोह कुछ का कुछ समझ लेनेवाली बुद्धि । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिअवेदि मूर्खता । अज्ञानअबुद्धि विचार या ज्ञान का अभाव । अज्ञान । अविद्याअलक्षित अप्रकट । अज्ञानअविद्या विरुद्ध ज्ञान । मिथ्या ज्ञान । अज्ञान । मोहअसंस्तुत जो प्रसिद्ध न हो । अज्ञानविमोह मोह । अज्ञान । भ्रम । भ्रांतिनिर्बोध किसे कुछ भी बोध न हो । जिसे अच्छे बुरे का कुछ भी ज्ञान न हो । अज्ञान ।…मृषाज्ञान झूठ वा असत्य ज्ञान । अज्ञानअकृतबुद्धित्व अज्ञान । अज्ञताअगान पु वि॰ अनजान । अज्ञान । नासमझअजननी अज्ञान । अपरिचित । जिसे कोई जानता न हो । बिना जान पहिचान का । नया । पर…जहालत अज्ञान । मूर्खता । मूढनाजाहिल मूर्ख । अनाडी़ । अज्ञान । नासमझअजानता अज्ञान । अजानपन । नासमझीअहमिति अविद्या । अज्ञाननादानी अज्ञान । नासमझीअंधकुपता अँधेरापन । मुर्खता । अज्ञानबुद्धिदोष अज्ञान । नासमझीद्वैत दो का भाव । युग्म । युगलबालिश तकिया । मसनद । शिरोपधानस्वाप नींद । निद्राअविचार विचार का अभावअविवेक विवेक का अभाव । अविचारतमिस्र अंधकार । अँधेराअचैतन्य चेतनारहित । आत्माविहीन । जड़सुषुप्ति घोर निद्रा । गहरी नींदअनिर्वचनीय जिसका वर्णन न हो सके । अकथनीय । अवर्णनीयअंधकार अँधेरा । विशेष—महा अंधकार को अंधममस, सर्वव्यापी वा चारों ओर के अंधकार …व्यामोह मोहसुबाल एक देवतातमाई पु संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'तमअ'बाउर † वि॰बौरा † ^१ संज्ञा पुं॰ आम की मंजरी । मौर

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अज्ञानअज्ञान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अज्ञान (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अज्ञान 📚 ➤ "अनजान, बेसमझ"
संस्कृत: अज्ञानम् · पर्याय: अविद्या, अहम्मति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अज्ञान 📚बोध का अभाव । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । मोह । अजानपन🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अज्ञान
अज्ञान के नाम (१.५.८) — अविद्या, अहंमति, रूप, गन्ध, रस, स्पर्श

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • अज्ञान = अज्ञ + आन कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें