🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:48:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अज्ञ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अज्ञ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अज्ञ

अर्थ: नञ्+ज्ञा+क "न जानने वाला, ज्ञान रहित, अनुभवहीन"

संस्कृत: पर्याय: जड

व्युत्पत्ति: - नञ्+ज्ञा+क (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अज्ञ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अज्ञ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअज्ञःअज्ञौअज्ञाः
द्वितीयाअज्ञम्अज्ञौअज्ञान्
तृतीयाअज्ञेनअज्ञाभ्याम्अज्ञैः
चतुर्थीअज्ञायअज्ञाभ्याम्अज्ञेभ्यः
पञ्चमीअज्ञात् / अज्ञाद्अज्ञाभ्याम्अज्ञेभ्यः
षष्ठीअज्ञस्यअज्ञयोःअज्ञानाम्
सप्तमीअज्ञेअज्ञयोःअज्ञेषु
सम्बोधनहे अज्ञहे अज्ञौहे अज्ञाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अज्ञ
अज्ञ
ajña
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जड़ (3.1.38) जड
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अज्ञ १ वि॰ [सं॰]
१. अज्ञानी । ज्ञान रहित ।
२. जड़ । अचेतन । मूर्ख ।
३. अनजान नासमझ । नादान । उ॰—तैसेइ आयु तैसेइ लरिका, अज्ञ सबनि मति थोरी । —सूर॰, १ ।८७१ ।
अज्ञ २ संज्ञा पुं॰ मूर्ख मनुष्य । जड़ ब्यक्ति । अनजान मनुष्य । नादान आदमी । उ॰—अज्ञ जानि रिस उर जनि धरहू । जेहि विधि मोह मिटै सोइ करहू । —(शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-ज्ञ mfn. (√ ज्ञा), not knowing
ignorant, inexperienced
unconscious
unwise, stupid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (10,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अज्ञ a. [न जानाति, ज्ञा-क, न. त.] 1 Not knowing, unaware of, unconscious, devoid of knowledge or experience; अज्ञो भवति वै बालः Ms. 2. 153; ज्ञाज्ञौ (ज्ञः ईश्वरः अज्ञः जीवः) the knowing and unknowing, supreme and individual soul. --2 Ignorant, unwise, foolish, silly, stupid (said of men as well as animals); अज्ञः सुखमाराध्यः Bh. 2. 3, Pt. 2. 3. --3 Inanimate; not endowed with the power of understanding (अचेतन.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0025-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अज्ञ त्रि० न जानाति ज्ञा--क न० त० । ज्ञानशून्ये चैतन्य- शून्ये, विशेषज्ञानशून्ये, मूर्खे, वेदान्तिमतसिद्धाज्ञान- रूपपदार्थवति च । तैर्हि अहमज्ञ इत्यनुभवस्य अज्ञानविष- यत्वं स्वीक्रियते अज्ञानञ्च न ज्ञानाभावः किन्तु पदार्थान्तरं [] तच्चाज्ञानशब्दे विस्तरेण वक्ष्यते । प्राज्ञः प्रकर्षेणाज्ञः सुषु प्त्यवस्थापन्ने जीवे तदानीं विशेषज्ञानाभावात् प्राज्ञत्वम् । अचेतने, जडे, “वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्येति” सांख्यका० । अल्पज्ञे, किञ्चिज्ज्ञे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0093-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अज्ञः, त्रि, (ज्ञा + कर्त्तरि कः नज्ञः नञ्समासः ।) जडः । मूर्खः । इत्यमरः । (यदुक्तं, -- “अज्ञो भवति वै वालः पिता भवति मन्त्रदः । अज्ञं हि वालमित्याहुः पिवेत्येव तु मन्त्रदं” ॥ यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः । इदं शरणमज्ञानां । “अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणोवराः । धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-023-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अज्ञ" आता है (19)
मातृमुख अनाड़ी । मूर्ख । अज्ञअनात्मज्ञ आत्मज्ञान से रहित । अज्ञबष्ट मूर्ख । जड़ । अज्ञस्थूलधी अज्ञ । मंदबुद्धिहृतज्ञान ज्ञानरहित । अज्ञअकृतबुद्धि अनजान । अज्ञ । अपरिपक्व बुद्धिअनजान अज्ञानी । अनभिज्ञ । अज्ञ । नासनझ । नादान । सीधा । भोला भालाअकृतात्मा अपरिपक्व मतिवाला । अज्ञ । असंयतअयान स्वभाव । निसर्गहस्र हँसनेवाला । मुस्करानेवाला । हासयुक्तस्थूल जिसके अंग फूले हुए या भारी हों । मोटा । पीन । जैसे,—स्थूल देहअनक्षर अक्षरज्ञान से रहित । निरक्षरमुसल दे॰ 'मूसल' । पुअक्रतु क्रतु से रहित । यज्ञविहीनअचित्त विचार या ध्यान में न आने योग्यअचेतान ज्ञानविहिन । न जाननेवालाविमति विरुद्ध मति । खिलाफ राय । प्रतिकूल विचारअवैद्य जो वैद्य न हो । जो वैद्यकशास्त्र को न जानता होचालीससरा † वि॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अज्ञअज्ञ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अज्ञ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अज्ञ 📚 ➤ नञ्+ज्ञा+क "न जानने वाला, ज्ञान रहित, अनुभवहीन"
संस्कृत: पर्याय: जड

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अज्ञ 📚अज्ञानी । ज्ञान रहित🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अज्ञ
मूर्ख (३.१.४८) — मूढ, यथाजात, मूर्ख, वैधेय, बालिश

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अज्ञ: - नञ्+ज्ञा+क (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें