🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:03:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थूल
sthūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थूल १ वि॰ [सं॰]
१. जिसके अंग फूले हुए या भारी हों । मोटा । पीन । जैसे,—स्थूल देह । उ॰—देख्यो भरत तरुण अति सुंदर । स्थूल शरीर रहित सब द्वंदर ।—सूर (शब्द॰) ।
२. जो यथेष्ट स्पष्ट हो । जिसकी विशेष व्याख्या करने की आवश्यकता न हो । सहज में दिखाई देने या समझ में आने योग्य । सूक्ष्म का उलटा । जैसे,—स्थूल सिद्धांत, स्थूल खंडन ।
३. मूर्ख । अज्ञ । जड़ ।
४. जिसका तल सम न हो ।
५. विस्तृत । बड़ा (को॰) ।
६. पुष्ट । मजबूत । शक्तिशाली (को॰) ।
७. बेडौल । भद्दा (को॰)
८. सामान्य । साधारण (को॰) ।
९. आलसी । काहिल । सुस्त (को॰) ।
१०. अवास्तविक । भौतिक । जैसे,—स्थूल जगत् ।
स्थूल २ संज्ञा पुं॰
१. वह पदार्थ जिसका साधारणतया इंद्रियों द्वारा ग्रहण हो सके । वह जो स्पर्श, घ्राण, दृष्टि आदि की सहा- यता से जाना जा सके । गोचर पिंड । उ॰—जो स्थूल होने के प्रथम देखने में आकर फिर न देख पड़े, उसको हम विनाश कहते हैं ।—दयानंद (शब्द॰) ।
२. विष्णु ।
३. समूह । राशि । ढेर ।
४. कटहल ।
५. प्रियंगु । कँगनी ।
६. एक प्रकार का कदंब ।
७. शिव के एक गण का नाम ।
८. अन्नमय कोश ।
९. वैद्यक के अनुसार शरीर की सातवीं त्वचा ।
१०. तूद या तूत का वृक्ष ।
११. ईख । ऊख ।
१२. पहाड़ की चोटी । कूट । श्रृंग (को॰) ।
१३. दधि या मट्ठा (को॰) ।
१४. तंबू । शिबिर (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थूल mf(आ)n. (fr. √ स्थू = स्था and originally identical with स्थूर) large, thick, stout, massive, bulky, big, huge, AV. &c. &c.
coarse, gross, rough (also fig. = ‘not detailed or precisely defined’; cf. यथा-स्थ्˚), Mn.; MBh. &c.
dense, dull, stolid, doltish, stupid, ignorant (cf. comp.), MBh.; Pañcat.
(in phil.) gross, tangible, material (opp. to सूक्ष्म, ‘subtle’; cf. स्थूल-शरीर)
स्थूल m. Artocarpus Integrifolia, L.
N. of one of Śiva's attendants, L.
स्थूल m. n. g. अर्धर्चादि
स्थूल n. ‘the gross body’ (= स्थूल-श्˚), Up.; MBh. &c.
sour milk, curds, L.
= कूट, L.
a heap, quantity, W.
a tent (prob. for 1. स्थुल), ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1266,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थूल a. (compar. स्थवीयस्, superl. स्थविष्ठ) 1 Large, great, big, bulky, huge; बहुस्पृशापि स्थूलेन स्थीयते बहिरश्मवत् Śi. 2. 78 (where it has sense 6 also); स्थूलहस्तावलेपान् Me. 14, 106; R. 6. 28. --2 Fat, corpulent, stout. --3 Strong, powerful; स्थूलं स्थूलं श्वसिति K. ‘breathes hard’. --4 Thick, clumsy. --5 Gross, coarse, rough (fig. also); as in स्थूलमानं q. v. --6 Foolish, doltish, silly, ignorant. --7 Stolid, dull, thick-headed. --8 Not exact. --लः The jack tree. --ला Large cardamoms. --लं 1 A heap, quantity. --2 A tent. --3 The summit of a mountain (कूट). --Comp. --अंत्रं the larger intestine near the anus. --आस्यः a snake. --उच्चयः {1} a large fragment of a crag or rock fallen from a mountain and forming an irregular mound. {2} incompleteness, deficiency, defect. {3} the middle pace of elephants. {4} an eruption of pimples on the face. {5} a hollow at the root of an elephant's tusks. --कंटकिका the silk-cotton tree. --कंदः {1} a kind of esculent root. {2} red garlic. --काय a. fat, corpulent. --क्षेडः, --क्ष्वेडः an arrow. --चापः a large bow-like instrument used in cleaning cotton. --तालः the marshy date-tree. --धी, --मति a. foolish, doltish. --नालः a kind of large reed. --नास, नासिक a. thicknosed. --(सः, --कः) a hog, boar. --पटः-टं coarse cloth. --पट्टः cotton. --(ट्टं), --पट्टाकः coarse cloth. --पाद a. clubfooted, having swelled legs. --(दः) {1} an elephant. {2} a man with elephantiasis. --फलः the silk-cotton tree. --भूत n. pl. the five grosser elements (according to Sāṃkhya phil.). --मरिचं a kind of berry (कक्कोल). --मानं rough or inexact calculation, gross or rough computation. --मूलं a kind of radish. --लक्ष --क्ष्य a. {1} munificent, liberal, generous. {2} wise, learned. {3} inclined to recollect both benefits and injuries. {4} taking careless aim. --वल्कलः the red Lodhra tree. --शंखा a woman having a large vulva. --शरीरं the grosser or material and perishable body (opp. सूक्ष्म or लिंग-शरीर q. v.) --शाटकः --शाटिः a thick or coarse cloth. [] --शीषिंका a small ant having a large head in proportion to its size. --षट्पदः {1} a large bee. {2} a wasp. --सूक्ष्म a. mighty and subtle (as the god). --स्कंधः the lakucha tree. --हस्तः, an elephant's trunk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1151-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थूल वृंहणे अद० चु० उभ० अक० सेट् । स्यूलयति--ते अतुस्थूलत्--त । वह्वच्कत्वान्न सोपदेशः ।
स्थूल त्रि० स्थ्ल--अच् । १ पीवरे (मोटा) अमरः २ कूटे ३ स- महे च न० मेदि० । ४ पनसे पु० राजनि० । ५ गजपि- प्पल्याम् स्त्री शब्दच० । एवं ६ एवांरौ राजनि० । ७ वृहदेलायाञ्च रत्नमा० स्वार्थे क । पीवरे त्रि० । [] संज्ञायां कन् (उलुड) तृणभेदे पु० रत्नमालाकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5356,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थूल, त् क ङ वृंहणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-आत्म० अक०-सेट् ।) दीर्घी ङ, अतुस्थूलत् । वृंहणं वृद्धिः । इति दुर्गादासः
स्थूलं, त्रि, (स्थूलयतीति । स्थूल + अच् ।) उप- चितावयवम् । मोटा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पीनम् २ पीवम् ३ पीवरम् ४ । यथा, कुमारे । २ । ११ । “द्रवः सङ्घातकठिनः स्थूलः सूक्ष्मो लघुर्गुरुः । व्यक्तो व्यक्ते तरश्चासि प्राकाम्यं ते विभूतिषु ॥”) जडः । इत्यमरः । ३ । ३ । २०३ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । ३०५ । १६ । न यः संसत्सुः कथयेत् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् । स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् ॥”)
स्थूलं, क्ली, (स्थूल + अच् ।) कूटम् । समूहः । इति मेदिनी ॥
स्थूलः, पुं, (स्थूलत् क ङ वृंहणे + अच् ।) पनसः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (विष्णुः । इति महा- भारतम् । १३ । १४९ । १०३ ॥ कन्दविशेषः । रक्तलशुनः । इति केचित् ॥ यथा, सुश्रुते । १ । ४६ । “स्थूलशूरणमाणकप्रभृतयः कन्दा ईषत्कषायाः कटुका रूक्षा विष्टम्भिनो गुरवः कफवातलाः पित्तहराश्च । माणकं स्वादु शीतञ्च गुरु चापि प्रकीर्त्तितम् । स्थूलकन्दस्तु नात्युष्णः शूरणो गुदकीलहा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-450-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थूल" आता है (17)
पीन स्थूल । मोटाअतिकाय दीर्घकाय । बहुत लंबा चौड़ा । बड़े डीलडौल का । स्थूल । मोटाप्यान मोटा । स्थूल । पीनजसीम मोटा । स्थूल । पीवर । पीनभरकम मोटा ताजा । स्थूलत्रिघट स्थूल, सूक्ष्म और कारण रूप तीन शरीरसुमदुम मोटा । तोंदल । स्थूलमेदस्वी स्थूल । मोटा । अधिक चरबीवालारूप किसी पदार्थ का वह गुण जिसका बोध द्रष्टा । को चक्षुरिंद्रिय द्बारा होता…उदूढ विवाहितउच्छून बढ़ा हुआव्यक्त दिखाई देता या झलकता हुआ । प्रकट । जाहिरआंजन अंजनसंबंधी या अंजनयुक्तसाकार जिसका कोई आकार हो । जिसका स्वरूप हो । जो निराकार न हो । आकार या रूप से…निविरीश निविरीस वि॰बिग † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'बीग'मुसम्मन अठपहल । अष्टभुज
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें