🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:32:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मूर्ख
mūrkha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पृथग्जन (3.3.113) नीच
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मूर्ख १ वि॰ [सं॰] बेवकूफ । अन । मूढ़ । नादान । नासमझ । लैठ । अपढ़ । जाहिल । यौ॰—मूर्खपंडित=पठित मूर्ख । पढ़ा लिखा मूर्ख । मूर्खभ्रातृक= जिसका भाई मूर्ख हो । मूर्खमंडल=मूर्खों की टोली या दल मूर्खशत=सैकड़ा मूर्ख ।
मूर्ख २ संज्ञा पुं॰
१. उर्द ।
२. वनमूँग ।
३. वह जो अपढ़ और जाहिल हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्ख mf(आ)n. stupid, foolish, silly, dull, TS.; Mn. &c.
inexperienced in (loc.), Kathās.
= गयत्री-रहित or सार्थ-गायत्री-रहित, L.
मूर्ख m. a fool, blockhead, Bhartṛ.
Phaseolus Radiatus, L.
N. of a poet, Cat.
मूर्ख &c. See p. 823, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (823,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मूर्ख a. Stupid, dull-headed, foolish, silly. --र्खः 1 A fool, blockhead; न तु प्रातनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयत् Bh. 2. 5, 8; मूर्ख बलादपगाधिनं मां प्रतिपादायष्यसि V. 2. --2 A kind of bean. --Comp. --पंडितः a learned fool; Pt. 5. 40. --भूयं folly, stupidity, ignorance. --भ्रातृक a. one who has a foolish brother. --मंडलं an assembly of fools.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0873-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्ख त्रि० मुह खमुरादेशः । १ मूढे २ गायत्रीरहिते ३ सार्थ- गायत्रीरहिते च । “क्रियाहीनस्य मूर्खस्येऽति स्मृति- व्याख्यायां निबन्धकारैस्तथार्थकतया व्याख्यानात् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4759,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मूर्खः, पुं, (मुह् + “मुहेः खो मूर् च ।” उणा० ५ । २२ । इति खः धातोः मूरादेशश्च ।) माषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ गायत्त्रीरहितः । यथा, “क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च । यथेष्टाचरणस्याहुर्मरणान्तमशौचकम् ॥ क्रियाहीनस्य नित्यनैमित्तिकक्रियाननुष्ठायिनः । मूर्खस्य गायत्त्रीरहितस्य । सार्थगायत्त्रीरहि- तस्येति रुद्रधरः ॥ महारोगिणः पापरोगा- ष्टकान्यतमरोगवतः ते च उन्मादस्त्वग्दोषो राजयक्ष्मा श्वासो मधुमेहो भगन्दरः । उदरो- ऽश्मरीत्यष्टौ पापरोगा नारदोक्ताः । यथेष्टा- चरणस्य द्यूतवेश्याद्यासक्तस्य । इति शुद्धि- तत्त्वम् ॥
मूर्खः, त्रि, (मुह् + खः । मूरादेशः ।) मुह्यति यः । तत्पर्य्यायः । अज्ञः २ मूढः ३ यथाजातः ४ वैधेयः ५ वालिशः ६ । इत्यमरः । ३ । १ । ४८ ॥ तस्य वशीकरणोपायो यथा, -- “मित्रं स्वच्छतया रिपुं नयबलैर्लुब्धं धनैरीश्वरं कार्य्येण द्बिजमादरेण युवतीं प्रेम्णा गुणै- र्बान्धवान् । अत्युग्रं स्तुतिभिर्गुरुं प्रणतिभिर्मूर्खं कथाभि र्बुधं विद्याभी रसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्य्याद्- वशम् ॥” इति नवरत्नानि ॥ “पयःपानं भुजङ्गानां केवलं विषवर्द्धनम् । उपदेशो हि मूर्खाणां प्रकोपाय न शान्तये ॥” इति हितोपदेशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-758-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मूर्ख" आता है (60)
शीन मूर्खशोठ मूर्ख । बेवकूफअबोध अज्ञान । मूर्खताअज्ञान बोध का अभाव । जड़ता । मूर्खता । अविद्या । मोह । अजानपनअबुध अबोध । नासमझ । अज्ञानी । मूर्खयथाजात मूर्ख । बेवकूफ । नीचपृथग्जन मूर्ख । बेवकूफअकवि जो बुद्धिमान या सुबुद्ध न हो । मूर्खअनेड मूर्खमंदक मूर्ख । निर्बोधअकोविद जो जानकर न हो । मूर्ख । अज्ञानी । अनाड़ीअपंडित मूर्ख । निरक्षर । ज्ञानहीनमातृमुख अनाड़ी । मूर्ख । अज्ञअविचक्षण अज्ञानी । अनाड़ी । मूर्खप्रमोहित मूढ़ । मूर्खमातृशासित मूर्ख । मातृमुखपंडितम्मन्य अपने को विद्वान् माननेवाला । पंडित्याभिमानी । मूर्खअपाठ अपढ़ । मूर्खअविद अनजान । मूर्खकुधी मंदबुद्धि । दुर्बुद्धि । मूर्खबष्ट मूर्ख । जड़ । अज्ञयथागत मूर्ख । लंठअजबंधु मूर्ख । अज के समान मंद बुद्धिवाला व्यक्तिकड वाणीविहीन । गूँगामंद धीमा । सुस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पड़ना ।—होनावठर अंवष्ठ नामक एक वर्णसंकर जाति । २०अज्ञ अज्ञानी । ज्ञान रहितअयान स्वभाव । निसर्गकुंठ जो चोखा या तीक्ष्ण न हो । गुठला । भोथरा । कुंदहस्र हँसनेवाला । मुस्करानेवाला । हासयुक्तहुंड मेढ़ा । मेषअर्भक छोटा । अल्पछांदस वेदपाठी । वेदज्ञजाल्म पामर । नीचवैधेय विधि संबंधी । विधि कास्थूल जिसके अंग फूले हुए या भारी हों । मोटा । पीन । जैसे,—स्थूल देहगालोडित नशे में चपरप्राज्ञ बुद्धिमान् । समझदार । चतुरपर्युषित एक दिन पहले का । जो ताजा न हो । बासी (फूल या भोजन के लिये)अगुण सत्व रज, तम आदि गुणों से रहित । धर्म या व्यापारशून्य । गुणरहित । निर्ग…मुसल दे॰ 'मूसल' । पुलिगु मनवटुक बालकउल्लू दिन में न देखनेवाला एक पक्षी । कुचकुचवा । कुम्हार का डिंगरा । खूसट । व…जलाशय जल में रहनें या शयन करनेवालाअक्रतु क्रतु से रहित । यज्ञविहीनअचेतान ज्ञानविहिन । न जाननेवालाआविद्ध छिदा हुआ । भेदा हुआकुंठित जिसकी धार चोखी या तीक्ष्ण न हो । कुंद । गुठलादुःस्थ जिसकी स्थिति बुरी हो । दुर्दशाग्रस्त्तअबुद्धि विचार या ज्ञान का अभाव । अज्ञान । अविद्यादुर्विध दरिद्रशिलीमुख भ्रमर । भौंरादेवानांप्रिय देवताओं को प्रियअपठ अपढ । जो पढ़ा न होशंठ अविवाहितदुस्थ दुःख में पड़ा हुआ । दुःखी । गरीबविमति विरुद्ध मति । खिलाफ राय । प्रतिकूल विचारक्षुद्रबुद्धि दुष्ट या नीच बुद्धिवालागधा दे॰ 'गदहा'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें