🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:14:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छांदस
chāṃdasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
छांदस १ वि॰ [सं॰ छान्दस] [वि॰ स्त्री॰ छांदसी़]
१. वेदपाठी । वेदज्ञ ।
२. वेद संबंधी । वैदिक ।
३. छद या वृत्त सबंधी ।
४. रटटू । रटनेवाला ।
५. मूर्ख ।
छांदस २ संज्ञा पुं॰
१. वेद ।
२. वेद में निष्णात ब्राह्मण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छान्दस mf(ई)n. having the sacred text of the Veda (छन्दस्) as (its) subject, peculiar or relating or belonging to the Veda, Vedic, Kauś.; Pāṇ. iv, 3, 71; Pat.; Hariv. 12284; BhP.
(once ˚न्द, BhavP. i)
archaistic, Sarvad. vi, 11
(g. मनोज्ञादि, Pāṇ. v, 2, 84, Kāś.) studying the holy text of the Vedic hymns, familiar with it, Kathās. lxii, cxviii
(ifc. g. खसूच्य्-आदि, Gaṇar. 114, Sch.)
relating to metre, RAnukr., Sch.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (406,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
छांदस a. (सी f.) [छंदः अधीते वेत्ति वा पक्षे अण्] 1 Vedic, peculiar to the Vedas; as छांदसः प्रयोगः. --2 Studying or familiar with the Vedas. --3 Metrical. --सः A Brāhmaṇa versed in the Vedas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0501-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छान्दस पु० छन्दोऽधीते वेत्ति वा पक्षे अण् । वेदाध्येतरि १ श्रोत्रिय अभरः । छन्दसो व्याख्यानो ग्रन्थः तत्रभवो वा अण् । २ वेदव्याख्याने ग्रन्थे ३ वेदभवे च त्रि० । तस्ये- दम् अण । ४ वेदमम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां सर्व्वत्र ङीप् । “छान्दसीभिरुदाराभिः श्रुतिभिः (कर्णैः) ससलङ्कृतः (वराहः)” हरिवं० २२३ अ० । छान्दसः प्रयोगः । ततो मनोज्ञा० भावे वुञ् । छान्दसिका छान्दसभावे स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2985,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छान्दसः, पुं, (छन्दो वेदं अधीते वेत्ति वा । छन्दस् + “तदधीते तद्वेद ।” ४ । २ । ५९ । इत्यण् ।) वेदाध्येता । इत्यमरः । २ । ७ । ६ ॥ (छन्द एवेति । स्वार्थे अण् । वेदः । “मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात् ॥” इति भागवते । १ । ४ । १३ ॥ त्रि, छन्दसो व्याख्यानस्तत्र भवः । “छन्दसो यदणौ ।” ४ । ३ । ७१ । इत्यण् । वेदभवः ॥ छन्दसोऽयम् । “तस्येदम् ।” इत्यण् । वेदसम्बन्धी । स्त्रियान्तु ङीप् । यथा, हरिवंशे । २१५ । ७ । “छान्दसीभिरुदाराभिः श्रुतिभिः समलङ्कृतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-490-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें