🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:20:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंद
maṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंद वि॰ [सं॰ मन्द]
१. धीमा । सुस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पड़ना ।—होना ।
२. ढोला । शिथिल ।
३. आलसी ।
४. मूर्ख । कुबुद्धि ।
५. खल । दुष्ट । उ॰—है प्रचड अति पोन तै, रुकत नहीं मन मद । जो लौं नाहीं कृपाकर, बरजत है ब्रज चद ।—स॰ सप्तक, पृ॰ ३४३ ।
६. क्षाम । कृश । क्षीण । जैसे, मंदीदरी ।
७. कमजोर । दुर्बल । जैसे, मदाग्नि ।
८. मृदु । वीमा । जैसे, मंदभाषी ।
६. अल्प ।—अनेकार्थ॰, पृ॰ १५१ ।
मंद १ संज्ञा पुं॰
१. वह हाथी जिसकी छाती ओर मध्य भाग की बलि ढीली हो, पेट लबा, चमड़ा मोटा, गला, कोख और पुंछ की चँवरी मोटी हो तथा जिसकी दृष्टि सिंह के समान हो ।
२. शनि । यौ॰—मंदजननी= शनैश्चर की माता जो सूर्य की स्त्री थी ।
३. यम ।
४. अभाग्य ।
५. प्रलप ।
६. पाप ।—अनकार्थ॰ पृ॰ १५१ ।
मंद † ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ मघ, हिं॰ मद] दे॰ मद्य । उ॰—का वासंदर सेवियइ कइ तरुनी कइ मंद ।—ढोला॰, दू॰ २९४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्द mf(आ)n. slow, tardy, moving slowly or softly, loitering, idle, lazy, sluggish in (loc. or comp.), apathetic, phlegmatic, indifferent to (dat.), MBh.; Kāv. &c.
weak, slight, slack (as a bow), dull, faint (as light), low (as a voice), gentle (as rain or wind), feeble (as the digestive faculty), ib.
weak i.e. tolerant, indulgent to (loc.), MBh.
dull-witted, silly, stupid, foolish, KaṭhUp.; MBh. &c.
unhappy, miserable (L. = कृपण), MBh.; Hariv.
languid, ill, sick, Mālav.
bad, wicked, MārkP.
drunken, addicted to intoxication, L.
= -मन्द्र, L.
मन्द m. the planet Saturn, Var.
the (upper) apsis of a planet's course or (according to some) its anomalistic motion, Sūryas.
N. of Yama, L.
a stupid or slow elephant, L. (cf. मन्द्र, भद्र-मन्द, मृग-मन्द)
the end of the world (= प्रलय), L.
मन्द n. the second change which takes place in warm milk when mixed with Takra, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (787,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंद a. [मंद्-अच्] 1 Slow, tardy, inactive, lazy, dull, loitering; (न) --भिंदंति मंदां गतिमश्वमुख्यः Ku. 1. 11; तच्चरितं गोविंदे मनसिजमंदे सखी प्राह Gīt. 6. --2 Cold, indifferent, apathetic. --3 Stupid, dull-witted, foolish, ignorant, weak-brained; प्रयोजनमनुद्दिश्य न मंदोपि प्रवर्तते Subhāṣ.; मंदोप्यमंदतामेति संसर्गेण विपश्चितः M. 2. 8; मंदः कवियशः पार्थी गमिष्याम्युपहास्यतां R. 1. 3; द्विषंति मंदाश्चरितं महात्मनां Ku. 5. 75. --4 Low, deep, hollow (as sound). --5 Soft, faint, gentle; as in मंदस्मितं. --6 Small, little, slight; मंदोदरी; see अ also. --7 Weak, defective, feeble; as मंदाग्नि. --8 Unlucky, unhappy. --9 Faded. --10 Wicked, vile --11 Addicted to drinking. --12 Weak, slack (as a bow). --13 Sick, afflicted with disease. --14 Independent. (स्वतंत्र) --दः 1 The planet Saturn. --2 An epithet of Yama. --3 The dissolution of the world. --4 A kind of elephant; मंदोपि न म न महनवगृह्य साध्यः Śi. 4. 49 (where मंद means ‘a fool’ also). --5 The apsis of a planet's course. --दा A pot, vessel. --दं ind. 1 Slowly, gradually, by degrees; यातं यच्च नितंबयोर्गुरुतया मंदं विलासादिव Ś. 2. 2. --2 Gently, softly, not violently; मंदं मंदं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां Me. 9. --3 Faintly, feebly, weakly, lightly. --4 In a low tone, deeply. --Comp. --अक्ष a. weak eyed. --(क्षं) sense of shame, modesty, bashfulness. --अग्नि a. having a weak digestion. --(ग्निः) slowness of digestion. --अनिलः a gentle breeze --असु a. having weak or faint breath. --आक्रांता N. of a metre; see App. {1} --आत्मन् a. dull-witted, silly, ignorant; मंदात्मानजिघृक्षया Malli. --आदर a. {1} [] having little respect for, disregarding, caring little for. {2} neglectful. --उच्चः the upper apsis of the course of a planet. --उत्साह a. discouraged, dispirited: मदोत्साहः कृतोऽस्मि मृगयापव दिना माठठ्येन Ś. 2. --उदरी N. of the wife of Rāvaṇa, regarded as one of the five very chaste women; cf. अहल्या. She advised her husband to deliver Sītā to Rāma and thus save him self from certain ruin, but he did not heed her. --उष्ण a. tepid, lukewarm. --(ष्णं) gentle heat. --औत्सुक्य a. slackened in eagerness, cast down, disinclined; मंदौत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति Ś. 1. --कर्ण a. slightly deaf; (Proverb: --बधिरान्मंदकर्ण श्रेयन् ‘something is better than nothing’). --कांतिः the moon. --कारिन् a. acting slowly or foolishly --गः Saturn. --गति, --गामिन् a. walking slowly, slow of pace. --चेतस् a. {1} dull-witted, silly, foolish. {2} absent-minded {3} fainting away, scarcely conscious. --छाय a. dim, faint, lustreless; Me. 80. --जननी the mother of Saturn. --धी, --प्रज्ञ, --बुद्धि, मति, --मेधस् a. dull-witted, silly, foolish. --फलं equation of the apsis. --भागि न्, --भ ग्य a. unfortunate, ill-fated, wretched, miserable. --भास् a. dim. of fading lustre; R. 7. 2 --मंदं ind. slowly, leisurely. --रश्मि a. dim. --विभव a. poor, impoverished; Pt. 5. 5. --विसर्पिन् a. creeping along slowly (as a louse); Pt. 1. 252. --वीर्य a. weak. --वृष्टिः f. slight rain. --स्मित, --हासः, हास्यं a gentle laugh, a smile.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0844-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्द त्रि० मदि--अच् । १ मूर्खे २ मृदौ ३ अभाग्ये ४ रोगिणि ५ अल्पे ६ स्वतन्त्रे ७ खले च हेम० । ८ मदरते ९ शनिग्रहे १० हस्तिभेदे च पु० मेदि० । ११ यमे त्रिका० । १२ प्रलये च पु० अजयः । १३ ज्योतिषोक्ते रविसंक्रान्तिभेदे १४ ग्रह- गतिभेदे च स्त्री ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4735,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दः, पुं, (मन्दते इति । मदि + अच् ।) शनिः । (यथा, ज्योतिषे । “शुक्रेन्दुबुधजीवानां वाराः सर्व्वत्र शोभनाः । भानुभूसुतमन्दानां शुभकर्म्मसु केष्वपि ॥”) हस्तिजातिविशेषः । इति मेदिनी । दे, १३ ॥ यमः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, कथा- सरित्सागरे । ३२ । १५५ । “तत्र मन्दमिवालोक्य साभिप्रायः स मां नृपः । पप्रच्छ रे किमीदृक् त्वं सञ्जातः कथ्यतामिति ॥”) प्रलयः । इत्यजयः ॥ (जठरानलविशेषः । यथा, हारीते चिकित्सितस्थाने ६ अध्याये । “तीक्ष्णः पित्ताधिकत्वेन जायते जठराग्निकः । वातश्लेष्माधिकत्वेन जायते मन्दसंज्ञकः ॥”)
मन्दः, त्रि, (मदि + अच् ।) अतीक्ष्णः । मूर्खः । (यथा, रघुवंशे । १ । ३ । [] “मन्दः कवियशःप्रार्थी गमिष्याम्युपहास्य- ताम् ॥”) स्वैरः । अभाग्यः । रोगी । अल्पः । इति मेदिनी । दे, १३ ॥ (यथा, मेघदूते । १ । ४ । “मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वाम् ॥” अलसः । यथा, श्रीमद्भागवते । १ । १ । १० । “प्रायेणाल्पायुषः सभ्य ! कलावस्मिन् युगे जनाः । मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुताः ॥” “मन्दाः अलसाः ।” इति तट्टीकायां श्रीधर- स्वामी ॥) मदरतः । खलः । इति हेमचन्द्रः । ३ । ४८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-622-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंद" आता है (28)
शैथिलिक आलसी । मंद । ढीलाढालाअतेज तेजरहित । अंधकारयुक्त । मंद । धुँधलागुठाना पु वि॰ कुंठित । मंदअलस पु संज्ञा पुं॰ दे॰ 'आलस्य'शनि सौर जगत् के नौ ग्रहों में से सातवाँ ग्रह । शनैश्चर । विशेष—सूर्य से इस…मृदु जो छुने में कड़ा न हो । कोमल । मुलायम । नरमश्लथ शिथिल । ढोलाजिह्म वक्र । टेढ़मनाक् अल्प । थोड़ाशिथिल जो कसा या जकड़ा न हो । जो खूब बँधा न हो । ढोलास्वैर अपने इच्छानुसार चलनेवाला । मनमाना काम करनेवाला । स्वच्छंद । स्वतंत्र ।…स्तब्ध जो जड़ या अचल हो गया हो । जडीभूत । स्तंभित । स्पंदनहीन । निश्चेष्ट । स…अप्रतिभ प्रति पाशुन्य । चेष्टाहीन । उदास अप्रगल्भविलंबित लटकता हुआ । झूलता हुआअपुष्ट जिसका ठीक ढंग से पोषण न हुआ हो । जो हट्टा कट्टा न हो । दुबला पतलाकुंठित जिसकी धार चोखी या तीक्ष्ण न हो । कुंद । गुठलाऊनक न्यून । कममंदा सूर्य की वह संक्रांति जो उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढ़ा, उत्तराभाद्रपद ओ…विश्लथ विशेष श्लथ । ढीलाविप्रदुष्ट पापरतसालस वह जो दो पक्षों के झगड़ों का निपटारा करे । पंचहस्ती हाथी । विशेष—हेमचंद्र ने कहा है कि हस्ती चार प्रकार के कहे गए हैं- भद्…छीन दुबला । पतला । कृशझीना बहुत महीन । बारीक । पतलाथगित ठहरा हुआ । रुका । हुआसर्द ठंढा । शीतलसुलप पु ^१ वि॰मुलायम 'सख्त' का उलटा । जो कड़ा न हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें