🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:04:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शिथिल
śithila
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शिथिल १ वि॰ [सं॰]
१. जो कसा या जकड़ा न हो । जो खूब बँधा न हो । ढोला ।
२. सुस्त । मंद । धीमा ।
३. जिसमें और शक्ति न रह गई हो । थका हुआ । हारा हुआ । श्रांत । उ॰— देह शिथिल भई उठ्यो न जाई ।—सूर (शब्द॰) ।
४. जो कार्य में पूर्ण तत्पर न हो । जो पूरा मुस्तैद न हो । आल- स्ययुक्त । जैसे,—कार्य में शिथिल पड़ना ।
५. जो अपनी बात पर खूब जमा न हो । अदृढ़ ।
६. जिसका पालन कड़ाई के साथ न हो । जिसकी पूरी पाबंदी न हो । जैसे,—नियम शिथिल होना ।
७. जो साफ सुनाई न दे । अस्पष्ट (शब्द) ।
८. जो पूरे दबाव में न रखा गया हो । छोड़ा हुआ ।
९. निष्क्रिय । निरर्थक (को॰) ।
१०. असावधान (को॰) ।
११. डाल से गिरा या टूटा हुआ (को॰) ।
१२. दुर्बल । कमजोर (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पड़ना ।—होना ।
शिथिल २ संज्ञा पुं॰
१. ढीलापन । शिथिलता । सुस्ती ।
२. बंधन जो वसा न हो ।
३. छोड़ना । डालना ।
४. त्याग देना । त्यजन [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिथिल mf(आ)n. (collateral form of prec.) loose, slack, lax, relaxed, untied, flaccid, not rigid or compact, TS. &c. &c.
soft, pliant, supple, Pañcat.
unsteady, tremulous, MBh.
languid, inert, unenergetic, weak, feeble, MBh.; Kāv. &c.
careless in (loc.), R.
indistinct (as sound), L.
not rigidly observed, W.
loosely retained or possessed, abandoned, shaken off, ib.
शिथिल (अम्), n. a loose fastening, looseness, laxity, slowness, MW.
a partic. separation of the terms or members of a logical series, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1071,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शिथिल a. [श्लथ्-किलच् पृषो˚ Uṇ. 1. 53] 1 Loose, loosened, slackened, relaxed. --2 Untied, unfastened; Ś. 2. 6. --3 Severed, fallen from the stalk; अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमल्लिकाकुसुमं Ś. 2. 8. --4 Languid, enfeebled, unnerved. --5 Weak, feeble; अशिथिलपरिरंभ U. 1. 24, 27 'fast or close embrace'. --6 Flaccid, flabby. --7 Dissolved. --8 Decayed. --9 Ineffective, futile, vain. --10 Inattentive, careless; Pt. 4. 116. --11 Loosely done, not strictly or rigidly performed. --12 Cast off, abandoned. --लं 1 Laxity, looseness. --2 Slowness. (शिथिलीकृ means {1} to loosen, unfasten, untie. {2} to relax, slacken. {3} to weaken, impair, enfeeble. --4 to give up, abandon; R. 2. 41. शिथिलीभू {1} to be slackened or relaxed. {2} to fall off from; Mk. 1. 13).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1044-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिथिल त्रि० श्लथ--किलच् पृषो० । १ श्लथे २ अदृढे संयोग- भेदे ३ मन्दे च शिथिलसंयोगश्च प्रचयः । “प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते” भाषा० “भूयोऽ- वयवावच्छेदेत्रावयवान्तरसंयोगिन्यवयवे वर्त्तमानः संयोगः प्रचयः” इति दीनकरी यथा तूलकादौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5108,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शिथिलं, त्रि, (श्रथ + “अजिरशिशिरशिथि- लेति ।” उणा० १ । ५४ । इति किरच्- प्रत्ययेन साधुः ।) श्लथः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, भागवते । ४ । २८ । १५ । “शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्व्वैर्हृ तपौरुषः ॥”)
शिथिलं, क्ली, (श्रथ + किरच् ।) मन्दबन्धनम् । मन्यरत्वम् । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥ संयोगविशेषः । यथा, -- “प्रचयः शिथिलाख्यो यः संयोगस्तेन जन्यते ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ “प्रचय इति मूले शिथिलाख्य इति किञ्चिदव- यवावच्छेदेनावयवान्तरसंयोगिनि महत्त्ववति अवयवे वर्त्तमानः संयोगः प्रचय इत्येके । अत्र महत्त्वपद न देयं परमाणुसंयोगस्य प्रचयत्वे- ऽपि न क्षतिरित्यन्ये । भूयोऽवयवावच्छेदेनाव- यवान्तरसंयोगिन्यवयवे वर्त्तमानः संयोगः प्रचयः तेन परमाणुसंयोगो द्व्यणुकसंयोगो वा न प्रचय इत्यमरे ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली- टीकादिनकरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-073-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शिथिल" आता है (33)
श्लथ शिथिल । ढोलाप्रपथ शिथिल । थका माँदाप्रश्लथ ढीलाढाला । शिथिलसंश्रांत बिल्कुल थका हुआ । शिथिल । पसमाँदाढलमल श्रांत । शिथिलढीलम ढाला वि॰ जो ठास न हो । शिथिलथकित थका हुआ । श्रांत । शिथिलमदनत मद या मस्ती से झुकी । शिथिलहायल पु ^१ वि॰ घायल । शिथिल । मूर्छित । बेकामनिढाल गिरा हुआ । पस्त । शिथिल । थका माँदा । अशक्त । सुस्त । क्रि॰ प्र॰— करना…स्थकित थका हुआ । शिथिल । ढीलाअलसौंहा पु † वि॰ आलस्ययुक्त । क्लांत । शिथिलपजमुर्दा शिथिल । उदास । मुरझाया हुआमंद धीमा । सुस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पड़ना ।—होनाशीत ठंढा । सर्द । शीतललोलित शल्थप्रलंब नीचे की ओर दुर तक लटकता हुआस्रस्त गिरा हुआ । पतित । च्युतदुर्बल जिसे अच्छा बल न हो । कमजोर । अशक्तविगलित जो गिर गया हो । अधःपतितविश्लिष्ट जो अलग हो गया हो । जो मिला हुआ न हो । जिसका विश्लेषण हो चुका होमंदा सूर्य की वह संक्रांति जो उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढ़ा, उत्तराभाद्रपद ओ…खेदित दु:खित । खिन्न । रंजीदापरिहत हल के अंतिम और मुख्य भाग की वह सीधी खड़ी लकड़ी जिसमें ऊपर की ओर मुठिया…सोच्छ्वास प्रसन्न । खुशछीन दुबला । पतला । कृशनरम पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'नर्म'टूटा टुकडे़ किया हुआ । भग्न । खंडित । यौ॰—टूटा फूटा = जीर्ण । निकम्मा । मुह…थगित ठहरा हुआ । रुका । हुआबिहबल पु वि॰स्रसन मलभेदक । दस्त लानेवाला । दस्तावर । विरेचकबदहवास बेहोश । अचेतविथकित पु वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें