🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:49:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रलंब
pralaṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रलंब १ वि॰ [सं॰ प्रलम्ब]
१. नीचे की ओर दुर तक लटकता हुआ । उ॰—अतिहि लचीली अति प्रलंब बिन रोग । — प्रेमघन॰, भा॰१, पृ॰ ७१ ।
२. लंबा । अधिक लंबा । उ॰—कुंद इंदुबर गौर सरीरा । भुज प्रलंब परिधन मुनि चीरा । —मानस, १ ।१०६ ।
३. टँगा हुआ । टिका हुआ ।
४. निकला हुआ । किसी ओर की बढ़ा हुआ ।
५. काम में ढीला । शिथिल । सुस्त ।
प्रलंब २ संज्ञा पुं॰
१. लटकाव । झुलाव ।
२. शाखा । डाल । टहनी ।
३. लतांकुर । टुनगा ।
४. खीरा ।
५. राँगा ।
६. काम में शिथिलता या टालटुल । व्यर्थ का विलब ।
७. पयोधर । स्तन ।
८. एक प्रकार का हार ।
९. गाथा (को॰) ।
१०. एक दानव जिसे बलराम ने मारा था । उ॰—जय जय जय बलभद्र बीर धरी गंभौर अविलंब प्रलंब हारी । —घनानंद, पृ॰ ५५० । विशेष—श्रीमदभागवत् में कथा है कि एक बार कृष्ण बलराम गोपों के बालकों के साथ खेल रहे थे । प्रलंबासुर भी गोपवेष में उनके साथ मिलकर खेलने लगा । लड़के यह कहकर कुश्ती लड़ने लगे कि जो हारे वह जीतनेवाले को कंधे पर बिठाकर चले । प्रलंब हारा और बलराम को कंधे पर लेकर भागने लगा । पर बलराम का भार इतना अधिक हो गया कि वह आगे न चल सका । अंत में उसने अपना रुप प्रकट किया और थोड़ी देर युद्ध करके बलराम के हाथ से मारा गया । यौ॰—प्रलंबघ्न =प्रलंबमनथन । प्रलंबभुज =प्रलंबबाहु । प्रलबहा = बलराम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रलम्ब mf(आ)n. hanging down, depending, pendent, pendulous (generally ibc.), KātyŚr., Sch.; MBh.; Hariv.; R.
bending the upper part of the body forward, MBh.
prominent, MW.
slow, dilatory, W.
प्रलम्ब m. hanging on or from, depending, L.
a branch, L.
a shoot of the vine-palm, L.
a cucumber, Bhpr.
a garland of flowers worn round the neck, W.
a kind of necklace of pearls, L.
the female breast, L.
tin (?), W.
N. of a Daitya slain by Balarāma or Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; Kathās. &c.
of a mountain, R.
प्रलम्ब m. (f(आ). N. of a Rākṣasī, Buddh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (689,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रलंब a. 1 Pendulous, hanging down; as in प्रलंबकेश. --2 Prominent; as in प्रलंबनासिकः. --3 Slow, dilatory. --बः 1 Hanging on or from, depending. --2 Anything hanging down. --3 A branch. --4 A garland worn round the neck. --5 A kind of necklace. --6 The female breast. --7 Tin or lead. --8 N. of a demon killed by Balarāma. --9 A shoot of the vinepalm. --10 A cucumber. --11 A verse (गाथा). --Comp. --अंडः a man with hanging testicles. --घ्नः, --मथनः, --हन् m. epithets of Balarāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0758-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलम्ब त्रि० प्रलम्बते प्र + लम्ब--अच् । १ प्रलम्वमाने २ दनुपुत्रे असुरभेदे पु० अग्निपु० । ३ त्रपुषे (शशा) ४ पयोधरे ५ लताङ्क रे ६ गाथायां ७ हारभेदे मेदि० । भावे घञ् । ८ प्रसम्बने
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4486,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलम्बः, पुं, (प्रलम्बते इति । प्र + लम्ब + अच् । अतिदीर्घत्वादेव तथात्वम् ।) दैत्यभेदः । स च दनुपुत्त्रः मनुष्यवध्यः । यथा, -- “एकाक्ष ऋषभोऽरिष्टः प्रलम्बनरकौ तथा । इन्द्रवाधनकेशी च पुरः शङ्खोऽथ धेनुकः ॥ गवेष्टिको गवाक्षश्च तालकेतुश्च वीर्य्यवान् । एते मनुष्यवध्यास्तु दनोः पुत्त्रान्वयाः स्मृताः ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ (अयं हि बलदेवेन निहतः । यथा, भागवते । १० स्कन्धे १८ । अध्याये । “तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्णः प्राह विहार- वित् । हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम् ॥ तत्र चक्रुः परिवृढौ गोपा रामजनार्द्दनौ । कृष्णसङ्घट्टिनः केचिदासन् रामस्य चापरे ॥ आचेरुर्विविधाः क्रीडा वाह्यवाहकलक्षणाः । यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिताः ॥” “उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः । वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ अविषह्यं मन्यमानः कृष्णं दानवपुङ्गवः । वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणतः परम् ॥” “अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहायसार्थमिव हरन्तमात्मनः । रुषाहनच्छिरसि दृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा ॥ स आहतः सपदि विशीर्णमस्तको मुखाद्वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुरः । महारवं व्यसुरपतत् समीरयन् गिरिर्यथा मघवत आयुधाहतः ॥”) त्रपुषः । पयोधरः । लताङ्कुरः । शाखा । हार- भेदः । (भावे घञ् ।) प्रलम्बनम् । इति मेदिनी । बे, १३ ॥ (देशविशेषः । यथा, रामायणे । २ । ६८ । १२ । “न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति । निषेवमाणास्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम् ॥” लम्बमाने, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १९५ । १० । “गूढोत्तरांसान् भुजगेन्द्रभोग- प्रलम्बबाहून् पुरुषप्रवीरान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-289-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रलंब" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें