🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:45:04 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

प्रलंब

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

प्रलंब

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

प्रलंब

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — प्रलंब
प्रलंब
pralaṃba
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रलंब १ वि॰ [सं॰ प्रलम्ब]
१. नीचे की ओर दुर तक लटकता हुआ । उ॰—अतिहि लचीली अति प्रलंब बिन रोग । — प्रेमघन॰, भा॰१, पृ॰ ७१ ।
२. लंबा । अधिक लंबा । उ॰—कुंद इंदुबर गौर सरीरा । भुज प्रलंब परिधन मुनि चीरा । —मानस, १ ।१०६ ।
३. टँगा हुआ । टिका हुआ ।
४. निकला हुआ । किसी ओर की बढ़ा हुआ ।
५. काम में ढीला । शिथिल । सुस्त ।
प्रलंब २ संज्ञा पुं॰
१. लटकाव । झुलाव ।
२. शाखा । डाल । टहनी ।
३. लतांकुर । टुनगा ।
४. खीरा ।
५. राँगा ।
६. काम में शिथिलता या टालटुल । व्यर्थ का विलब ।
७. पयोधर । स्तन ।
८. एक प्रकार का हार ।
९. गाथा (को॰) ।
१०. एक दानव जिसे बलराम ने मारा था । उ॰—जय जय जय बलभद्र बीर धरी गंभौर अविलंब प्रलंब हारी । —घनानंद, पृ॰ ५५० । विशेष—श्रीमदभागवत् में कथा है कि एक बार कृष्ण बलराम गोपों के बालकों के साथ खेल रहे थे । प्रलंबासुर भी गोपवेष में उनके साथ मिलकर खेलने लगा । लड़के यह कहकर कुश्ती लड़ने लगे कि जो हारे वह जीतनेवाले को कंधे पर बिठाकर चले । प्रलंब हारा और बलराम को कंधे पर लेकर भागने लगा । पर बलराम का भार इतना अधिक हो गया कि वह आगे न चल सका । अंत में उसने अपना रुप प्रकट किया और थोड़ी देर युद्ध करके बलराम के हाथ से मारा गया । यौ॰—प्रलंबघ्न =प्रलंबमनथन । प्रलंबभुज =प्रलंबबाहु । प्रलबहा = बलराम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रलम्ब mf(आ)n. hanging down, depending, pendent, pendulous (generally ibc.), KātyŚr., Sch.; MBh.; Hariv.; R.
bending the upper part of the body forward, MBh.
prominent, MW.
slow, dilatory, W.
प्रलम्ब m. hanging on or from, depending, L.
a branch, L.
a shoot of the vine-palm, L.
a cucumber, Bhpr.
a garland of flowers worn round the neck, W.
a kind of necklace of pearls, L.
the female breast, L.
tin (?), W.
N. of a Daitya slain by Balarāma or Kṛṣṇa, MBh.; Hariv.; Kathās. &c.
of a mountain, R.
प्रलम्ब m. (f(आ). N. of a Rākṣasī, Buddh.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (689,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रलंब a. 1 Pendulous, hanging down; as in प्रलंबकेश. --2 Prominent; as in प्रलंबनासिकः. --3 Slow, dilatory. --बः 1 Hanging on or from, depending. --2 Anything hanging down. --3 A branch. --4 A garland worn round the neck. --5 A kind of necklace. --6 The female breast. --7 Tin or lead. --8 N. of a demon killed by Balarāma. --9 A shoot of the vinepalm. --10 A cucumber. --11 A verse (गाथा). --Comp. --अंडः a man with hanging testicles. --घ्नः, --मथनः, --हन् m. epithets of Balarāma.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0758-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलम्ब त्रि० प्रलम्बते प्र + लम्ब--अच् । १ प्रलम्वमाने २ दनुपुत्रे असुरभेदे पु० अग्निपु० । ३ त्रपुषे (शशा) ४ पयोधरे ५ लताङ्क रे ६ गाथायां ७ हारभेदे मेदि० । भावे घञ् । ८ प्रसम्बने
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4486,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रलम्बः, पुं, (प्रलम्बते इति । प्र + लम्ब + अच् । अतिदीर्घत्वादेव तथात्वम् ।) दैत्यभेदः । स च दनुपुत्त्रः मनुष्यवध्यः । यथा, -- “एकाक्ष ऋषभोऽरिष्टः प्रलम्बनरकौ तथा । इन्द्रवाधनकेशी च पुरः शङ्खोऽथ धेनुकः ॥ गवेष्टिको गवाक्षश्च तालकेतुश्च वीर्य्यवान् । एते मनुष्यवध्यास्तु दनोः पुत्त्रान्वयाः स्मृताः ॥” इत्यग्निपुराणम् ॥ (अयं हि बलदेवेन निहतः । यथा, भागवते । १० स्कन्धे १८ । अध्याये । “तत्रोपाहूय गोपालान् कृष्णः प्राह विहार- वित् । हे गोपा विहरिष्यामो द्वन्द्वीभूय यथायथम् ॥ तत्र चक्रुः परिवृढौ गोपा रामजनार्द्दनौ । कृष्णसङ्घट्टिनः केचिदासन् रामस्य चापरे ॥ आचेरुर्विविधाः क्रीडा वाह्यवाहकलक्षणाः । यत्रारोहन्ति जेतारो वहन्ति च पराजिताः ॥” “उवाह कृष्णो भगवान् श्रीदामानं पराजितः । वृषभं भद्रसेनस्तु प्रलम्बो रोहिणीसुतम् ॥ अविषह्यं मन्यमानः कृष्णं दानवपुङ्गवः । वहन् द्रुततरं प्रागादवरोहणतः परम् ॥” “अथागतस्मृतिरभयो रिपुं बलो विहायसार्थमिव हरन्तमात्मनः । रुषाहनच्छिरसि दृढेन मुष्टिना सुराधिपो गिरिमिव वज्ररंहसा ॥ स आहतः सपदि विशीर्णमस्तको मुखाद्वमन् रुधिरमपस्मृतोऽसुरः । महारवं व्यसुरपतत् समीरयन् गिरिर्यथा मघवत आयुधाहतः ॥”) त्रपुषः । पयोधरः । लताङ्कुरः । शाखा । हार- भेदः । (भावे घञ् ।) प्रलम्बनम् । इति मेदिनी । बे, १३ ॥ (देशविशेषः । यथा, रामायणे । २ । ६८ । १२ । “न्यन्तेनापरतालस्य प्रलम्बस्योत्तरं प्रति । निषेवमाणास्ते जग्मुर्नदीं मध्येन मालिनीम् ॥” लम्बमाने, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १९५ । १० । “गूढोत्तरांसान् भुजगेन्द्रभोग- प्रलम्बबाहून् पुरुषप्रवीरान् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-289-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रलंब" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
प्रलंबउमा-कोश प्रलंब: नीचे की ओर दुर तक लटकता हुआ 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

प्रलंब 📚 ➤ नीचे की ओर दुर तक लटकता हुआ उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
प्रलंब 📚नीचे की ओर दुर तक लटकता हुआ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें