🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:00:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दुर्बल
durbala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दुर्बल वि॰ [सं॰]
१. जिसे अच्छा बल न हो । कमजोर । अशक्त ।
२. कृश । दुबला पतला ।
३. शिथिल । थका हुआ (को॰) ।
४. हलका । छोटा । साधारण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दुर्—बल mfn. of little strength, weak, feeble, Mn.; MBh. &c.
thin, slender (waist), R. iii, 52, 31
emaciated, lean (cow)
sick, unwell, KātyŚr. xxv, 7, 1; MBh. iv, 182
scanty, small, little, MBh.; Kāv.; Pur.
दुर्—बल m. an impotent man, weakling, Mn. iii, 151 (v.l. -वाल)
a kind of bird (w.r. for -बलि)
N. of a prince, VP.
of an author, Cat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (486,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्बल त्रि० दुःस्थितं बलमस्य प्रा० ब० । स्वल्पवलान्विते “शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन् दुर्बलान् बलवत्तरान्” “योऽधार्यो दुर्बलेन्द्रियैः” मनुः “तक्रं नैव क्षते दद्यात् नोष्णकाले न दुर्बले” सुश्रु० । २ कृशे ३ शिथिले च “स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्बलाशः” रघुः । दुस्थितं बलं यस्याः प्रा० ५ ब० । ४ अम्बु शिरीषिकायां स्थी भावप्र० । दुर्बलस्य भावः ष्यञ् । दौर्बल्य न०, तल् दुर्बलता स्त्री । त्व दुर्बलत्व न० स्वल्पबलत्वे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3639,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दुर्ब्बलः, त्रि, (दुर्निन्दितं बलं यस्य ।) कृशः । तत्- पर्य्यायः । अमांरः २ छातः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ४४ ॥ क्षान्तः ४ शातः ५ शितः ६ अबलः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, देवीभाग- वते । १ । ९ । ५६ । “सबलो जयमाप्नोति दैवाज्जयति दुर्ब्बलः ॥” शिथिलः । यथा, रघुः । ५ । १२ । “स्वार्थोपपत्तिं प्रति दुर्ब्बलाश- स्तमित्यवोचद् वरतन्तुशिष्यः ॥” दुश्चर्म्मा । यथा, मनुः । ३ । १५१ । “जटिलञ्चानधीयानं दुर्व्वलं कितवन्तथा । याजयन्ति च ये पूगांस्तांश्च श्राद्धेन भोजयेत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-732-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "दुर्बल" आता है (48)
शित कृश । दुर्बलतलिन दुबला । क्षीण । दुर्बल । यौ॰—तलिनोदरी = क्षीण कटिवाली स्त्रीअसमर्थ सामर्थ्यहीन । दुर्बल । निर्बल । अशक्तऋहत् छोटा । दुर्बल । एअविक्रम शक्तिहीन । दुर्बल । कमजोरविपुष्ट दुर्बल । जिसे पर्याप्त पोषण न मिला होनिबल पु वि॰ निर्बल । दुर्बलकृशित दुबला पतला । दुर्बल । क्षीणकायकर्शित क्षीण । दुर्बल । कमजोरविदस्त कृश । दुर्बल । क्षीणबलवर्जित कमजोर । दुर्बल । बलरहितमंदवीर्य दुर्बल । कमजोरस्वल्पबल दुर्बल । कमजोरअसक पु वि॰ शक्तिहीन । दुर्बल । असमर्थछछीन पु † वि॰ अति क्षीण । दुर्बल । कृशछिलर † वि॰ कृश । दुर्बलनिसक अशक्त । कमजोर । दुर्बलमरकट दुर्बल । दुबला पतला । कम- जोरलागर दुर्बल । क्षीणकमजोर दुर्बल । निर्बल । असक्तकरषेव पु वि॰ कृश । दुर्बल । कमजोरझिंझि † वि॰ अत्यंत क्षीण । दुर्बलनिजार † वि॰ क्षीण । दुर्बल । कमजोरबेताब जिसमें ताब या ताकत न हो । दुर्बल । कमजोरसुस्त जिसके शरीर में बल न हो । दुर्बल । कम- जोरक्षीणकाय दुबले पतले शरीरवाला । दुर्बलछित विभक्तशात सान रखा हुआ । तेज किया हुआश्लथ शिथिल । ढोलाअपचित पूजित । संमानित । आदृतक्षाम क्षीण । कृश । दुबलापतला यौ॰—क्षामोदरी = पकतली कमरवाली (स्त्री)म्लान मलिन । कुम्हलाया हुआअनुदग्र जो ऊँचा न हो । नीचाजरित वृद्ध । जईफअपुष्ट जिसका ठीक ढंग से पोषण न हुआ हो । जो हट्टा कट्टा न हो । दुबला पतलादुर या उप॰ इसका प्रयोग इन अर्थों में होता है । (१) दूषण (बुरा अर्थ) जैसे, …अप्रबल दे॰ "अपरबल'विस्रस्त ढीला किया हुआअविक्रांत बि॰संभृष्ट खूब भूना या तला हुआपरिपांडु बहुत हलका पीला । सफेदी लिये हुए पीलाखंक † वि॰खिन पु † संज्ञा पुं॰ क्षण । लमहाझीना बहुत महीन । बारीक । पतलासिंग दे॰ 'सींग'अमांश मांसहीनखपच्ची दे॰ 'खपची'निर्क्रृत क्षरित । नष्ट
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें