🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:17:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

असमर्थ
asamartha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असमर्थ वि॰ [सं॰]
१. सामर्थ्यहीन । दुर्बल । निर्बल । अशक्त ।
२. अयोग्य । नाकाबमिल ।
३. अपेक्षित शक्ति न रखनेवाला [को॰] ।
४. अभिप्रेतार्थ को व्यक्त करने में अक्षम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-समर्थ mf(आ)n. unable to (Inf. dat. loc., or in comp.)
not having the intended meaning, Kpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (119,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असमर्थ a. 1 Not able or competent. --2 Weak, feeble. --3 (In Rhet.) Powerless to convey the intended meaning, a defect of a word; [] यत्तदर्थं पठ्यते न च तत्रास्य शाक्तिः तदसमर्थत्वं K. P. 7; e. g. in कुंजं हंति कृशोदरी, हन्, though read in root-books in the sense of ‘going’, is here powerless to convey that meaning. --Comp. --समासः a compound in which the conjunction of words is not as it should be; e. g. in अश्राद्धभोजिन्, असूर्यंपश्य, अ goes not with श्राद्ध or सूर्य but with भोजिन् or पश्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0211-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असमर्थ त्रि० समर्थः शक्तः न० त० । १ अशक्ते २ दुर्बले च । समर्थः सङ्गतार्थः न० त० । असङ्गतार्थे, व्याकरणशास्त्रप्रसिद्धे यत्र यस्यान्वययोग्यता तत्सहचारानपेक्षायुक्ते ३ समासे यथा अश्राद्धभोजीत्यादौ असमर्थसमासः नञ्पदस्य श्राद्धेन सहान्वयायोग्यत्वात् भोजनेन च सहचाराभावेऽपि तत्रा- न्वयस्य अपेक्षणीयत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असमर्थः, त्रि, (न ससर्थः । नञ्समासः ।) अशक्तः । दुर्ब्बलः । यथा । ब्रह्मववर्त्ते । “उपवासासमर्थश्चेदेकं विप्रन्तु भोजयेत् । तावद्धनानि वा दद्याद् यद्भुक्तद्विगुणं भवेत्” । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-152-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असमर्थ" आता है (15)
अपारक असमर्थ । अशक्त । अयोग्य । अदक्षशक्तिहीन जिसमें शक्ति का अभाव हो । निर्बल । बलहीन । असमर्थ । नाताकतअसक पु वि॰ शक्तिहीन । दुर्बल । असमर्थमहरो असमर्थ ।—देशी॰, पृ॰ २५७अकिंचितकर जिसका किया कुछ न हो । असमर्थअनीश ईशरहित । बिना अभिभावक या मालिक काअक्षम क्षमारहित । असहिष्णुअशक्त निर्बल । कमजोरविधुर दुःखीअपुष्ट जिसका ठीक ढंग से पोषण न हुआ हो । जो हट्टा कट्टा न हो । दुबला पतलाअपंग अंगहीन । न्यूनांगपतला जिसका घेरा, लपेट अथवा चौड़ाई कम हो । जो मोटा न हो । जैसे, पतली छड़ी, प…लूला जिसका हाथ कटा गया हो । बिना हाथ का । लुंजा । टुंडामाजूर जिसे किसी सेवा या परिश्रम का फल दिया गया हो । प्रतिफलितनिसुका पु † ^१ वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें