🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:06:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विधुर
vidhura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधुर १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ विधुरा]
१. दुःखी ।
२. घबराया हुआ ।
३. डरा हुआ ।
४. विकल । व्याकुल । जैसे—विरह बिधुर ।
५. असमर्थ । अशक्त ।
६. परित्यक्त । शून्य । वंचित ।
७. विमूढ़ ।
८. विरोधी (को॰) ।
९. एकाकी । अकेला ।
१०. (गाड़ी) जिसमें धुरा न हो (को॰) ।
विधुर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कष्ट । दुःख ।
२. वियोग । जुदाई ।
३. अलग होने की क्रिया या भाव ।
४. कैवल्य । मोक्ष ।
५. शत्रु । दुश्मन । बैरी ।
६. वह पुरुष जिसकी स्त्री मर गई हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—धुर mf(आ)n. destitute of a shaft (as a carriage), MBh. vi, 1890 (perhaps ‘damaged’ = 2. विधुर, see s.v.)
विधुर See p. 968, col. 2.
2. विधुर mf(आ)n. (for 1. see p. 951, col. 1) bereft, bereaved (esp. of any loved person), alone, solitary, Kāv.; Rājat.
(ifc.) separated from, destitute of, wanting, BhP.; Sarvad.
suffering from want, miserable, helpless, distressed, MBh.; Kāv. &c.
perplexed, troubled, depressed, dejected (अम् ind.), Kāv.; Kathās.; Rājat.
adverse, unfavourable, hostile, ib.
विधुर m. a Rākṣasa, L.
a widower, MW.
विधुर n. adversity, calamity, distress, Kathās. (L. also = विश्लेष, प्रविश्लेष or परिश्लेष)
विधुर n. du. N. of two partic. joints of the body, Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधुर a. [विगता धूर्यस्य अच् समा˚] 1 Distressed, troubled, afflicted, overwhelmed with grief, miserable; Māl. 2. 3, 9. 11, U. 3. 38, 6. 41, Ki. 11. 26; Śi. 9. 77, 17. 66, Bh. 3. 8, 114. --2 Love-lorn, bereaved, suffering separation from a wife or husband; मयि च विधुरे भावः कांताप्रवृत्तिपराङ्मुखः V. 4. 20; विधुरां ज्वलनातिसर्जनान्ननु मां प्रापय पत्युरंतिकं Ku. 4. 32; विधुरबंधुरबंधुरमैक्षत Śi. 6. 29, 12. 8. --3 Devoid, deprived, or destitute of, free from; सा बै कलंकविधुरा मधुराननश्रीः Bv. 2. 5. --4 Adverse, hostile, unfriendly; Pt. 2. 81. --रः A widower. --रं 1 Alarm, fear, anxiety. --2 Separation from a wife or husband, bereavement suffered by a lover or mistress. --Comp. --दर्शनं {1} the sight of danger or alarm; विना विधुरदर्शनं स्वामिनो मंदादरा भवंति H. 2. {2} a feeling of agitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधुर त्रि० विगता धूर्यस्य अच्समा० । १ विश्लेष्टे अमरः । २ विकले च मेदि० । विगता धूः । ३ वैकल्ये ४ विश्लेषे च न० त्रिका० । ५ रमालायां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधुरं, क्ली, (विगता धूर्भारो यस्मात् । समासे अः ।) प्रविश्लेषः । इत्यमरः ॥ कैवल्यम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (प्रत्यवायः । कष्टम् । यथा, किरातटीकायां मल्लिनाथधृतवैजयन्ती । “विधुरं प्रत्यवाये स्यात् कष्टविश्लेशयोरपि ॥” तथा च किराते । २ । ७ । “विधुरं किमतः परं परै- रवगीतां गमिते दशामिमाम् । अवसीदति यत् सुरैरपि त्वयि सम्भावितवृत्ति पौरुषम् ॥”)
विधुरः, त्रि, (विगता धूः कार्य्यभारो यस्मात् । ऋक्पूरित्यः ।) विकलः । इति मेदिनी । रे, २१६ ॥ (यथा, कुमारे । ४ । ३२ । “तदिदं क्रियतामनन्तरं भवता बन्धुजनप्रयोजनम् । विधुरां ज्वलनातिसर्ज्जनात् ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-399-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विधुर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें