🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:30:24 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विधुर

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विधुर

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विधुर

अर्थ: दुःखी, विपद्ग्रस्त, कष्टग्रस्त, शोकाकुल, दयनीय

संस्कृत: विश्लेषः · पर्याय: प्रविश्लेष

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विधुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विधुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विधुर (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविधुरम्विधुरेविधुराणि
द्वितीयाविधुरम्विधुरेविधुराणि
तृतीयाविधुरेणविधुराभ्याम्विधुरैः
चतुर्थीविधुरायविधुराभ्याम्विधुरेभ्यः
पञ्चमीविधुरात् / विधुराद्विधुराभ्याम्विधुरेभ्यः
षष्ठीविधुरस्यविधुरयोःविधुराणाम्
सप्तमीविधुरेविधुरयोःविधुरेषु
सम्बोधनहे विधुरहे विधुरेहे विधुराणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विधुर
विधुर
vidhura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधुर १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ विधुरा]
१. दुःखी ।
२. घबराया हुआ ।
३. डरा हुआ ।
४. विकल । व्याकुल । जैसे—विरह बिधुर ।
५. असमर्थ । अशक्त ।
६. परित्यक्त । शून्य । वंचित ।
७. विमूढ़ ।
८. विरोधी (को॰) ।
९. एकाकी । अकेला ।
१०. (गाड़ी) जिसमें धुरा न हो (को॰) ।
विधुर २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कष्ट । दुःख ।
२. वियोग । जुदाई ।
३. अलग होने की क्रिया या भाव ।
४. कैवल्य । मोक्ष ।
५. शत्रु । दुश्मन । बैरी ।
६. वह पुरुष जिसकी स्त्री मर गई हो [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—धुर mf(आ)n. destitute of a shaft (as a carriage), MBh. vi, 1890 (perhaps ‘damaged’ = 2. विधुर, see s.v.)
विधुर See p. 968, col. 2.
2. विधुर mf(आ)n. (for 1. see p. 951, col. 1) bereft, bereaved (esp. of any loved person), alone, solitary, Kāv.; Rājat.
(ifc.) separated from, destitute of, wanting, BhP.; Sarvad.
suffering from want, miserable, helpless, distressed, MBh.; Kāv. &c.
perplexed, troubled, depressed, dejected (अम् ind.), Kāv.; Kathās.; Rājat.
adverse, unfavourable, hostile, ib.
विधुर m. a Rākṣasa, L.
a widower, MW.
विधुर n. adversity, calamity, distress, Kathās. (L. also = विश्लेष, प्रविश्लेष or परिश्लेष)
विधुर n. du. N. of two partic. joints of the body, Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधुर a. [विगता धूर्यस्य अच् समा˚] 1 Distressed, troubled, afflicted, overwhelmed with grief, miserable; Māl. 2. 3, 9. 11, U. 3. 38, 6. 41, Ki. 11. 26; Śi. 9. 77, 17. 66, Bh. 3. 8, 114. --2 Love-lorn, bereaved, suffering separation from a wife or husband; मयि च विधुरे भावः कांताप्रवृत्तिपराङ्मुखः V. 4. 20; विधुरां ज्वलनातिसर्जनान्ननु मां प्रापय पत्युरंतिकं Ku. 4. 32; विधुरबंधुरबंधुरमैक्षत Śi. 6. 29, 12. 8. --3 Devoid, deprived, or destitute of, free from; सा बै कलंकविधुरा मधुराननश्रीः Bv. 2. 5. --4 Adverse, hostile, unfriendly; Pt. 2. 81. --रः A widower. --रं 1 Alarm, fear, anxiety. --2 Separation from a wife or husband, bereavement suffered by a lover or mistress. --Comp. --दर्शनं {1} the sight of danger or alarm; विना विधुरदर्शनं स्वामिनो मंदादरा भवंति H. 2. {2} a feeling of agitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधुर त्रि० विगता धूर्यस्य अच्समा० । १ विश्लेष्टे अमरः । २ विकले च मेदि० । विगता धूः । ३ वैकल्ये ४ विश्लेषे च न० त्रिका० । ५ रमालायां स्त्री मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधुरं, क्ली, (विगता धूर्भारो यस्मात् । समासे अः ।) प्रविश्लेषः । इत्यमरः ॥ कैवल्यम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (प्रत्यवायः । कष्टम् । यथा, किरातटीकायां मल्लिनाथधृतवैजयन्ती । “विधुरं प्रत्यवाये स्यात् कष्टविश्लेशयोरपि ॥” तथा च किराते । २ । ७ । “विधुरं किमतः परं परै- रवगीतां गमिते दशामिमाम् । अवसीदति यत् सुरैरपि त्वयि सम्भावितवृत्ति पौरुषम् ॥”)
विधुरः, त्रि, (विगता धूः कार्य्यभारो यस्मात् । ऋक्पूरित्यः ।) विकलः । इति मेदिनी । रे, २१६ ॥ (यथा, कुमारे । ४ । ३२ । “तदिदं क्रियतामनन्तरं भवता बन्धुजनप्रयोजनम् । विधुरां ज्वलनातिसर्ज्जनात् ननु मां प्रापय पत्युरन्तिकम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-399-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विधुर" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विधुरविधुर (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विधुर (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विधुर 📚 ➤ दुःखी, विपद्ग्रस्त, कष्टग्रस्त, शोकाकुल, दयनीय
संस्कृत: विश्लेषः · पर्याय: प्रविश्लेष

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विधुर 📚दुःखी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विधुर
वियोग (३.२.२०) — प्रविश्लेष

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें