🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:14:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असमर्थ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असमर्थ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असमर्थ

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: unable to (Inf. dat. loc., or in comp.)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. असमर्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. असमर्थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — असमर्थ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसमर्थःअसमर्थौअसमर्थाः
द्वितीयाअसमर्थम्असमर्थौअसमर्थान्
तृतीयाअसमर्थेनअसमर्थाभ्याम्असमर्थैः
चतुर्थीअसमर्थायअसमर्थाभ्याम्असमर्थेभ्यः
पञ्चमीअसमर्थात् / असमर्थाद्असमर्थाभ्याम्असमर्थेभ्यः
षष्ठीअसमर्थस्यअसमर्थयोःअसमर्थानाम्
सप्तमीअसमर्थेअसमर्थयोःअसमर्थेषु
सम्बोधनहे असमर्थहे असमर्थौहे असमर्थाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असमर्थ
असमर्थ
asamartha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असमर्थ वि॰ [सं॰]
१. सामर्थ्यहीन । दुर्बल । निर्बल । अशक्त ।
२. अयोग्य । नाकाबमिल ।
३. अपेक्षित शक्ति न रखनेवाला [को॰] ।
४. अभिप्रेतार्थ को व्यक्त करने में अक्षम [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-समर्थ mf(आ)n. unable to (Inf. dat. loc., or in comp.)
not having the intended meaning, Kpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (119,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असमर्थ a. 1 Not able or competent. --2 Weak, feeble. --3 (In Rhet.) Powerless to convey the intended meaning, a defect of a word; [] यत्तदर्थं पठ्यते न च तत्रास्य शाक्तिः तदसमर्थत्वं K. P. 7; e. g. in कुंजं हंति कृशोदरी, हन्, though read in root-books in the sense of ‘going’, is here powerless to convey that meaning. --Comp. --समासः a compound in which the conjunction of words is not as it should be; e. g. in अश्राद्धभोजिन्, असूर्यंपश्य, अ goes not with श्राद्ध or सूर्य but with भोजिन् or पश्य.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0211-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असमर्थ त्रि० समर्थः शक्तः न० त० । १ अशक्ते २ दुर्बले च । समर्थः सङ्गतार्थः न० त० । असङ्गतार्थे, व्याकरणशास्त्रप्रसिद्धे यत्र यस्यान्वययोग्यता तत्सहचारानपेक्षायुक्ते ३ समासे यथा अश्राद्धभोजीत्यादौ असमर्थसमासः नञ्पदस्य श्राद्धेन सहान्वयायोग्यत्वात् भोजनेन च सहचाराभावेऽपि तत्रा- न्वयस्य अपेक्षणीयत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0542,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असमर्थः, त्रि, (न ससर्थः । नञ्समासः ।) अशक्तः । दुर्ब्बलः । यथा । ब्रह्मववर्त्ते । “उपवासासमर्थश्चेदेकं विप्रन्तु भोजयेत् । तावद्धनानि वा दद्याद् यद्भुक्तद्विगुणं भवेत्” । इति तिथ्यादितत्त्वं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-152-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असमर्थ" आता है (15)
अपारक असमर्थ । अशक्त । अयोग्य । अदक्षशक्तिहीन जिसमें शक्ति का अभाव हो । निर्बल । बलहीन । असमर्थ । नाताकतअसक पु वि॰ शक्तिहीन । दुर्बल । असमर्थमहरो असमर्थ ।—देशी॰, पृ॰ २५७अकिंचितकर जिसका किया कुछ न हो । असमर्थअनीश ईशरहित । बिना अभिभावक या मालिक काअक्षम क्षमारहित । असहिष्णुअशक्त निर्बल । कमजोरविधुर दुःखीअपुष्ट जिसका ठीक ढंग से पोषण न हुआ हो । जो हट्टा कट्टा न हो । दुबला पतलाअपंग अंगहीन । न्यूनांगपतला जिसका घेरा, लपेट अथवा चौड़ाई कम हो । जो मोटा न हो । जैसे, पतली छड़ी, प…लूला जिसका हाथ कटा गया हो । बिना हाथ का । लुंजा । टुंडामाजूर जिसे किसी सेवा या परिश्रम का फल दिया गया हो । प्रतिफलितनिसुका पु † ^१ वि॰

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असमर्थअसमर्थ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: असमर्थ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असमर्थ 📚 ➤ सामर्थ्यहीन । दुर्बल । निर्बल । अशक्त उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): unable to (Inf. dat. loc., or in comp.)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असमर्थ 📚सामर्थ्यहीन । दुर्बल । निर्बल । अशक्त🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें