🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:32:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अशक्त
aśakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अशक्त वि॰ [सं॰] [संज्ञा अशक्ति]
१. निर्बल । कमजोर ।
२. अक्षम । असमर्थ । नाकाबिल । उ॰—होकर अशक्त अकाल में ही काल- कवलित हो रहे ।-भारत॰, पृ॰ १०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-शक्त mfn. unable, incompetent (with Inf. or loc. or dat.), Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (112,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अशक्त a. Unable, incompetent; ˚ता, --˚त्वं inability.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0200-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशक्त त्रि० न० त० “समर्थभिन्ने १ कार्य्याक्षमे” २ पूर्व्वोत्पन्न- मशक्तं नियतं महदादिसूक्ष्मपर्य्यन्तम्” सा० का० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0473,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशक्तं, त्रि, (न शक्तः । नञ्तत्पुरुषः ।) शक्तिरहितं । असमर्थं यथा । मनुः । “बिभृयाद्वेच्छतः सर्व्वान् ज्येष्ठो भ्राता यथा पिता । भ्राताशक्तः कनिष्ठो वा शक्त्यपेक्षा कुले स्थितिः” ॥ इति दायतत्त्वम् ॥ “उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते” । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-136-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अशक्त" आता है (27)
असमर्थ सामर्थ्यहीन । दुर्बल । निर्बल । अशक्तदुर्बल जिसे अच्छा बल न हो । कमजोर । अशक्तअनिर जो प्रेरित ना किया जा सके । जो ठेला ना जा सके । अशक्त । शक्ति की कमीअनूर्जित शक्तिहीन । अशक्त । कमजोरविकुंठित शक्तिहीन । अशक्तअपारक असमर्थ । अशक्त । अयोग्य । अदक्षनिसक अशक्त । कमजोर । दुर्बलअच्छम पु वि॰ असमर्थ । अशक्त । लाचारअसकति शक्तिरहित । अशक्तनिढाल गिरा हुआ । पस्त । शिथिल । थका माँदा । अशक्त । सुस्त । क्रि॰ प्र॰— करना…बपुरा बेचारा । अशक्त । गरीब । अनाथनाताकत जिसे ताकत या बल न हो । निर्बल । अशक्तनिरधातु वीर्यहीन । शक्तिहीन । अशक्तनिर्धातु हीनवीर्य । अशक्तविवश जिसका कुछ वश चले । लाचार । बेबस । मजबूरश्लथ शिथिल । ढोलाअक्षम क्षमारहित । असहिष्णुविधुर दुःखीविबल बलरहितपोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचपतला जिसका घेरा, लपेट अथवा चौड़ाई कम हो । जो मोटा न हो । जैसे, पतली छड़ी, प…गतायु जिसकी आयु समाप्तप्राय हो । अत्यंत वृद्धदुबला क्षीण शरीर का । जिसका बदन हलका और पतला हो । कृश । यौ॰—दुबला पतलालटपटा गिरता पड़ता । लड़खड़ाता हुआ । निर्बलता या मद आदि के कारण इधर उधर झुकता…लाचार जिसका कुछ वश न चलता हो । विवश । मजबूरबिजोरा दे॰ 'बिजौरा'अकिंचितकर जिसका किया कुछ न हो । असमर्थ
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें