🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:42:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विवश
vivaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(मृत्यु के लक्षणों से) भ्रष्ट-बुद्धि (3.1.44) अरिष्टदुष्टधी
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विवश वि॰ [सं॰] जिसका कुछ वश चले । लाचार । बेबस । मजबूर । उ॰— विवश आया विछड़ने का समय दोनों ओर । बिछड़कर भी वे परस्पर बन गए चित चोर ।—शकुं॰ पृ॰ ९ ।
२. पराधीन । परवश ।
३. जो काबू में न आवे । स्वाधीन ।
४. जिसमें कोई शक्ति या बल न हो । अशक्त ।
५. मृत । नष्ट (को॰) ।
६. मृत्युकामी । मृत्यु की आशंका करनेवाला (को॰) ।
७. जिसका अपने ऊपर वश न हो । बेहोश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—वश mf(आ)n. deprived or destitute of will, powerless, helpless (‘through’ comp.), unwilling, involuntary, spontaneous (ibc. ‘involuntarily’), Mn. &c. &c.
(only W.) unrestrained
independent
subject
apprehensive of death
desirous of death (as being free from worldly cares)
वि—वश m. a town, suburb (?), Gal.
वि—वश m. pl. v.l. for विविंश below, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (952,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विवश a. 1 Uncontrolled, independent, unsubdued. --2 Having lost control over oneself, dependent, subject, under control (of another), [] helpless; परीता रक्षोभिः श्रयति विवशा कामपि दशां Bv. 1. 83; मित्रस्नेहाद्विवशमधुना साहसे मां नियुंक्ते Mu. 6. 18; जातं जातमवश्यमाशु विवशं मृत्युः करोत्यात्मसात् Bh. 3. 105; Śi. 20. 58; H. 1. 172; Mv. 6. 32, 63. --3 Insensible, not master of oneself; विवशा कामवधूर्विबोधिता Ku. 4. 1. --4 Dead, perished; उपलब्धवती दिवश्च्युतं विवशा शापनिवृत्तिकारणं R. 8. 82. --5 Desirous or apprehensive of death.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0992-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवश त्रि० विगतो वश आयत्तता यस्य । १ अस्वतन्त्रे २ व्याकुले ३ अरिष्टबुद्धियुते मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विवशः, त्रि, (विरुद्धं वष्टीति । वि + वश + अच् ।) अवश्यात्मा । अरिष्टदुष्टधीः । इति मेदिनी ॥ द्वे आसन्नमरणसूचितलक्षणेन दूषितबुद्धौ । विरुद्धं वष्टि विवशः अल् । आसन्नमरणख्यापकं लिङ्गमरिष्टम् । तेन दुष्टा धीर्यस्य स तथा । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-427-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विवश" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें