🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:50:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवश
avaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवश वि॰ [सं॰]
१. विवश । परवश । लाचार ।
२. स्वतंत्र । मुक्त [को॰] ।
३. अनियंत्रित [को॰]
४. जरुरी । आवश्यक (को॰) । यौ॰—अवशग = स्वतंत्र । अवशीभुत = अनियंत्रित । अवशोंद्रिय— चित = जिसका मन और मस्तिष्क वश में न किया जा सके ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-वश mf(आ)n. unsubmissive to another's will, independent, unrestrained, free,AV. vi, 42, 3 & 43, 3, &c.
not having one's own free will, doing something against one's desire or unwillingly, Mn. v, 33; Bhag. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (104,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवश a. [नास्ति वशं आयत्तत्वं यस्य] 1 Independent, free. --2 Not compliant or docile, disobedient, selfwilled; स्त्री चावशा Pt. 1. 424; Ms. 5. 33. --3 Not subjected to or swayed; अवशो विषयाणां K. 45; uncontrolled, unrestrained; ˚इंद्रियचित्तानां H. 1. 18; 2. 182; Dk. 34; मधुरैरवशानि लंभयन् वशं Ki. 2. 55 wild. --4 Not master of oneself, subject to the senses; कमपरमवशं न विप्रकुर्युः Ku. 6. 95. --5 Not having one's own will, dependent, helpless, powerless; सकलमवशं सीदति जगत् H. 2. 77; कार्यते ह्यवशः Bg. 3. 5; K. 174; Pt. 1. 335; U. 3; कथमवशो ह्ययशोविषं पिबामि Mk. 10. 13; विमुंचंत्यवशा देहं कालस्य वशमागताः Rām.; Mu. 1. 12. --6 Necessary, certain; किमस्य भवतो यथा सुहृद एव नाशोऽवशः Mu. 6. --Comp. --इंद्रियचित्त a. whose mind and senses are not held in subjection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0188-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवश त्रि० नास्तिवशमायत्तत्वं यस्य । १ अस्वाधीने, २ कामादि- परवशे, ३ पराधीने च । “जग्ध्वाह्यविधिना मांसं प्रेत्य तैरद्यतेऽवशः” मनुः । कार्य्यतेऽह्यवशः कर्म्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः” “कार्य्यतेऽह्यवशोऽपि सन्” इति च गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें