🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:10:30 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवश

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवश

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवश

अर्थ: "स्वतंत्र, मुक्त"

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अवश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवश (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवशःअवशौअवशाः
द्वितीयाअवशम्अवशौअवशान्
तृतीयाअवशेनअवशाभ्याम्अवशैः
चतुर्थीअवशायअवशाभ्याम्अवशेभ्यः
पञ्चमीअवशात् / अवशाद्अवशाभ्याम्अवशेभ्यः
षष्ठीअवशस्यअवशयोःअवशानाम्
सप्तमीअवशेअवशयोःअवशेषु
सम्बोधनहे अवशहे अवशौहे अवशाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवश
अवश
avaśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवश वि॰ [सं॰]
१. विवश । परवश । लाचार ।
२. स्वतंत्र । मुक्त [को॰] ।
३. अनियंत्रित [को॰]
४. जरुरी । आवश्यक (को॰) । यौ॰—अवशग = स्वतंत्र । अवशीभुत = अनियंत्रित । अवशोंद्रिय— चित = जिसका मन और मस्तिष्क वश में न किया जा सके ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-वश mf(आ)n. unsubmissive to another's will, independent, unrestrained, free,AV. vi, 42, 3 & 43, 3, &c.
not having one's own free will, doing something against one's desire or unwillingly, Mn. v, 33; Bhag. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (104,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवश a. [नास्ति वशं आयत्तत्वं यस्य] 1 Independent, free. --2 Not compliant or docile, disobedient, selfwilled; स्त्री चावशा Pt. 1. 424; Ms. 5. 33. --3 Not subjected to or swayed; अवशो विषयाणां K. 45; uncontrolled, unrestrained; ˚इंद्रियचित्तानां H. 1. 18; 2. 182; Dk. 34; मधुरैरवशानि लंभयन् वशं Ki. 2. 55 wild. --4 Not master of oneself, subject to the senses; कमपरमवशं न विप्रकुर्युः Ku. 6. 95. --5 Not having one's own will, dependent, helpless, powerless; सकलमवशं सीदति जगत् H. 2. 77; कार्यते ह्यवशः Bg. 3. 5; K. 174; Pt. 1. 335; U. 3; कथमवशो ह्ययशोविषं पिबामि Mk. 10. 13; विमुंचंत्यवशा देहं कालस्य वशमागताः Rām.; Mu. 1. 12. --6 Necessary, certain; किमस्य भवतो यथा सुहृद एव नाशोऽवशः Mu. 6. --Comp. --इंद्रियचित्त a. whose mind and senses are not held in subjection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0188-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवश त्रि० नास्तिवशमायत्तत्वं यस्य । १ अस्वाधीने, २ कामादि- परवशे, ३ पराधीने च । “जग्ध्वाह्यविधिना मांसं प्रेत्य तैरद्यतेऽवशः” मनुः । कार्य्यतेऽह्यवशः कर्म्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः” “कार्य्यतेऽह्यवशोऽपि सन्” इति च गीता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0444,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवशअवश (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अवश (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवश 📚 ➤ "स्वतंत्र, मुक्त"

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवश 📚विवश । परवश । लाचार🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें