🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अनीश
anīśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अनीश १ वि॰ [सं॰]
१. ईशरहित । बिना अभिभावक या मालिक का ।
२. जो स्वामी या मालिक न हो ।
३. शक्तिरहित । असमर्थ ।
४. जिसके ऊपर कोई न हो । सबसे श्रेष्ठ ।
४. जो स्वतंत्र या खूदमुख्तार न हो [को॰] ।
अनीश २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. ईश्वर से भिन्न वस्तु । जीव । माया ।
अनीश ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] असहायावस्था । असमर्थता । दीन अवस्था [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्-ईश mfn. one who has not a lord or superior, paramount
powerless, unable
अन्-ईश m. Viṣṇu
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (30,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अनीश a. 1 Having no lord or superior, paramount, supreme, without a controller, uncontrolled; सर्वप्रभुरनीशस्त्वं R. 10. 20. --2 Not a master or lord, having no mastery or control over, not master of (with gen.); powerless; गात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः Ś. 2; अनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववशं मयि न्यस्तं V. 2. 19; Ms. 9. 104. --3 Not one's own master, not independent (अस्वतंत्र); एको ह्यनीशः सर्वत्र. --शः N. of Viṣṇu (सर्वनियंता अनन्यस्वामिको हि सः). --शा Helplessness ( दीनभाव); समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽ नीशया शोचति मुह्यमानः Muṇḍ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0066-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनीश पु० नास्ति ईशो नियन्ता यस्य ब० । सर्वनियन्तरि विष्णौ, स्वामिशून्ये त्रि० । न० त० । ईश्वरभिन्ने “भजेरन् मातृकं रिकथमनीशास्ते हि जीवतोरिति” मनुः । अस्वतन्त्रे, “एकोह्यनीशः सर्वत्रेति” व्यास स्मृतिः । ईश--भावे अङ् न० त० । दीनभावे स्त्री “निमृगोऽनी- शया शोचतीति” मु० उ० । दोनभावोऽनीशेति भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0169,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अनीशः, पुं, (नास्ति ईशः नियन्ता यस्य सः ।) विष्णुः । इति तस्य सहस्रनाममध्ये पठितः ॥ ईश्वरभिन्ने त्रि । यथा, -- “अनीशो वा कुर्य्याद्भुवनजनने कः परिकरं” । इति पुष्पदन्तः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-047-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें