🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:30:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंदा
maṃdā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंदा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ मन्दा]
१. सूर्य की वह संक्रांति जो उत्तरा फाल्गुनी, उत्तराषाढ़ा, उत्तराभाद्रपद ओर रोहिणी नक्षत् र में पड़े । ऐसी संक्रांति में संक्रमणानंतर तीन दंड तक पुण्य- काल होता है ।
२. वल्लीक रंज । लताकरंज ।
मंदा २ वि॰ [सं॰ मन्द] [स्त्री॰ मन्दी]
१. धीमा । मंद । क्रि॰ प्र॰—करना ।—पड़ना ।—होना ।
२. ढीला । शिथिल ।
३. सामान्य मूल्य से कम मूल्य पर बिकनेवाला । जो महँगा न हो । जिसका दाम थोड़ा हो । सस्ता । उ॰—मधुकर ह्याँ नाहिन मन मेरो...... । को सीखै ता बिनु सुनुसूरज योगज काहे केरो । मंदो परेउ सिधाउ अनत लै यहि निर्गुण मत मेरो ।—सूर (शब्द॰) ।
४. खराब । निकृष्ट । उ॰—योग वियोग भोग भल मंदा । हित अनहित मध्यम भ्रमफंदा ।—तुलसी (शब्द॰) ।
५. बिगड़ा हुआ । नष्ट । भ्रष्ठ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्दा f. a pot, vessel, inkstand, L.
N. of Dākṣāyaṇī, Cat.
(scil. संक्रान्ति) a partic. astron. conjunction, L.
(in music) N. of a Śruti, Saṃgīt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (787,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दा, स्त्री, (मन्द + स्त्रियां टाप् ।) संक्रान्ति- विशेषः । सा उत्तरफल्गुन्युत्तराषाढोत्तरभाद्र- पदारोहिणीनक्षत्रेषु रविसंक्रान्तिश्चेत्तदा भवति । तस्याः सन्निहितदण्डत्रयस्य पुण्य- तमत्वम् । यथा, -- “मन्दा मन्दाकिनी ध्मांक्षी घोरा चैव महो- दरी । राक्षसी मिश्रिता प्रोक्ता संक्रान्तिः सप्तधा नृप ! ॥ मन्दा ध्रुवेषु विज्ञेया मृदौ मन्दाकिनी तथा । क्षिप्रे ध्मांक्षीं विजानीयादुग्रे घोरा प्रकीर्त्तिता ॥ चरैर्म्महोदरी ज्ञेया क्रूरैरृक्षैस्तु राक्षसी । मिश्रिता चैव विज्ञेया मिश्रैरृक्षैस्तु संक्रमः ॥” इत्येतैर्द्वादशस्वेव संक्रान्तिषु ध्रुवादिनक्षत्र- योगात् मन्दादिरूपतया सप्तधा भिन्नासु त्रिचतुःपञ्चसप्ताष्टनवद्बादश एव च । क्रमेण घटिका ह्येतास्तत् पुण्यं पारमार्थिकमिति देवीपुराण एव त्रिचतुरादिघटिकानां पुण्यत्व- मुक्तम् । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-622-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंदा" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें