🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:08:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मंदार
maṃdāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मंदार सज्ञा पुं॰ [सं॰ मन्दार]
१. स्वर्ग के पाँच वृक्षों में से एक देववृक्ष ।
२. फरहद का पेड़ । नहसुत ।
३. आक । मदार ।
४. स्वर्ग ।
५. हाथी ।
६. धतुरा ।
७. हिरश्यकशिपु के एक पुत्र का नाम ।
९. मंदराचल पर्वत ।
१०. विंध्य पर्वत के किनारे के एक तीर्थ का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मन्दार m. (in some meanings also written मन्दर) the coral tree, Erythrina Indica (also regarded as one of the 5 trees of paradise or Svarga), MBh.; Kāv. &c.
a white variety of Calotropis Gigantea, L.
the thorn-apple, L.
heaven, L.
N. of a son of Hiraṇya-kaśipu, MBh. (C. मन्दर)
of a Vidyā-dhara, MārkP.
of a hermitage and desert spot on the right bank of the Ganges where there are said to be 11 sacred pools, Cat.
of a mountain (v.l. मन्दर), R.
मन्दार n. = -पुष्प, Kālid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (788,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मंदारः [मंद्-आरक्] 1 The coral tree, one of the five trees in Indra's paradise; हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालमंदारवृक्षः Me. 75, 67; V. 4. 35. --2 The plant called Arka. --3 The Dhattūra plant. --4 Heaven. --5 An elephant. --रं A flower of the coral tree; Ku. 5. 80; R. 6. 23. --Comp. --माला a garland of Mandāra flowers; मंदारमाला हरिणा पिनद्धा Ś. 7. 2. --षष्ठी the sixth day in the bright half of Māgha.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0844-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दार पु० मदि० आरक् । १ स्वर्गस्थे देववृक्षभेदे २ पारिभद्रवृक्षे च अमरः ३ हस्ते ४ धूर्त्ते ५ तीर्थगद ६ अर्कवृक्षे च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4736,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मन्दारः, पुं, (मन्द्यते स्तूयते प्रशस्यते वेति । मदि + “अङ्गिमदिमन्दिभ्य आरन् ।” उणा० ३ । १३४ । इति आरन् ।) स्वर्गीयपञ्चवृक्षान्त- र्गतदेवतरुविशेषः । यथा, अमरकोषे । ११ । ५३ । “पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातकः । [] सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥” (यथा, अभिज्ञानशकुन्तले ७ अङ्के । “अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं जयन्तमुद्वीक्ष्य कृतस्मितेन । आमृष्टवक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दार-माला हरिणा पिनद्धा ॥”) पारिभद्रवृक्षः । पालिता मादार इति भाषा । यथा, अमरकोषे । २ । ४ । २६ । “पारिभद्रे निम्बतरुर्म्मन्दारः पारिजातकः ॥” अर्कवृक्षः । आकन्द इति भाषा । यथा, -- “अर्काह्ववसुकास्फोतगणरूपविकीरणाः । मन्दारश्चार्कपर्णेऽत्र शुक्लेऽलर्कप्रतापसौ ॥” इत्यमरः । २ । ४ । ८१ ॥ हस्तः । धूर्त्तः । इति मेदिनी । रे, १९७ ॥ तीर्थविशेषः । यथा, -- वराह उवाच । “शृणु सुन्दरि ! यत्नेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि । कथयिष्यामि ते गुह्यां मन्दारस्य महाक्रियाम् ॥ क्रीडमानोऽस्म्यहं तत्र दृष्ट्वा मन्दारपुष्पितम् । मन्दारपुष्पमादाय मनोज्ञं न्यस्य वै हृदि ॥ तत्रैकादशकुण्डानि निःसृतानि गिरौ धरे । बिन्ध्ये च मत्प्रभावेन मन्दारश्च महाद्रुमः ॥ स्थितोऽहं तत्र सुगगे ! भक्तानुग्रहकाम्यया । दर्शनीयतमं स्थानं मनोज्ञं तु शिलातलम् ॥ यत्र तिष्ठाम्यहं देवि ! मन्दारद्रुममास्थितः । विस्मयं शृणु सुश्रोणि ! मन्दारेऽस्मिन् द्रुमे तथा ॥ द्बादश्याञ्च चतुर्द्दश्यां स पुष्प्यति द्रुमोत्तमः । तत्र मध्याह्रवेलायां वीक्ष्यमाणो जनैस्ततः । ततोऽन्यदिनमासाद्य दृश्यते न कदाचन ॥ तस्मिन् मन्दारकुण्डे तु एकभक्तोषितो नरः । स्नानं करोति शुद्धात्मा स गच्छेत् परमां गतिम् ॥ अथ प्राणान् प्रमुच्येत कुण्डे मन्दारसंस्थिते । तपः कृत्वा वरारोहे ! मम लोकाय गच्छति ॥ तस्य चोत्तरपार्श्वे तु प्रापणं नाम तं गिरिम् । तिस्रोधाराः पतन्त्यत्र दक्षिणां दिशमास्थिताः ॥ स्नानकुण्डमिति ख्यातं तस्मिन् क्षेत्रे परं मम । दक्षिणे पतते धारा श्रवते चोत्तरामुखम् ॥ तत्र स्नातो वरारोहे ! एकरात्रोषितो नरः । मोदते दक्षिणे शृङ्गे तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् मम कर्म्मपरायणः । सर्व्वं सङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ नाकपृष्ठं समासाद्य मोदते दैवतैः सह । तथात्र मुञ्चते प्राणान् कृतकृत्यः सुनिश्चितः । तारयित्वा कुलं सर्व्वं मम लोकं प्रपद्यते ॥ तस्य दक्षिणपूर्व्वेण समश्रोतो वराङ्गने ! । पतते बिन्ध्यशृङ्गेषु अगाधश्च महाह्रदः ॥ तत्र स्रानन्तु यः कुर्य्यादेकभक्तोषितो नरः । मोदते पूर्व्वपार्श्वे तु तस्मिन्मेरौ शिलोच्चये ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम चित्तव्यवस्थितः । छित्त्वा यै सर्व्वसंसारं मम लोकाय गच्छति ॥ मन्दारस्य तु पूर्व्वेण गुह्यं कोटरसंस्थितम् । [] यत्र धारा पतत्येका मुषलेन समन्विता ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्व्वीत पञ्चभक्तोषितो नरः । मोदते पूर्व्वपार्श्वे तु तस्मिन् मेरौ शिलोच्चये ॥ तत्राथ मुञ्चते प्राणान् कृत्वा कर्म्म सुदुष्करम् । मेरुशृङ्गं समुत्सृज्य मम लोकञ्च गच्छति ॥ तस्य दक्षिणपार्श्वे तु गुह्यं बिन्ध्यविनिःसृतम् । पञ्च धाराः पतन्त्यत्र मुषलेन समन्विताः ॥ तत्र स्नानन्तु कुर्व्वीत अहोरात्रोषितो नरः । मोदते दक्षिणे शृङ्गे महामेरौ शिलोच्चये ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् कृत्वा कर्म्म सुदुष्करम् । मेरुशृङ्गं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ दक्षिणे पश्चिमे भागे मन्दारस्य यशस्विनि ! । तत्र धारा पतत्येका आदित्यसमतेजसा ॥ तत्र स्नानन्तु कुर्व्वीत अहोरात्रोषितो नरः । मोदते पश्चिमे भागे ध्रुवो यत्र प्रवर्त्तते ॥ अथात्र मुञ्चते प्राणान् मम कर्म्मव्यवस्थितः । सर्व्वपापविनिर्मुक्तो मम लोके च म
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मंदार" आता है (19)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें