🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:50:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हरिचंदन
haricaṃdana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हरिचंदन संज्ञा पुं॰ [सं॰ हरिचन्दन]
१. एक प्रकार का चंदन ।
२. स्वर्ग के पाँच वृक्षों में से एक । विशेष—स्वर्ग के पाँच वृक्षों के नाम इस प्रकार कहे गए हैं— पारिजात, मंदार, हरिचंदन, संतान और कल्पवृक्ष ।
३. कमल का पराग ।
४. केसर ।
५. चंद्रिका । चाँदनी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हरि—चन्दन m. n. a sort of sandal tree, Śiś.; BhP.; Śatr.
yellow sandal, MBh.; Kāv. &c. (in this sense prob. only n.), one of the five trees of paradise (the other four being Pārijāta, Mandāra, Saṃtāna, and Kalpa), Pañcar.; Pañcat.
हरि—चन्दन n. the pollen or filament of a lotus, L.
saffron, ib.
moonlight, ib.
the person of a lover or mistress, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1290,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिचन्दन न० हरेरिन्द्रस्य प्रियं चन्दनम् चन्दयति यदि--ल्यु ६ त० वा । १ देवतरुभेदे अमरः । हरेर्विष्णोः प्रियं चन्दनम् । २ श्वेतचन्दने ३ गोशीर्षनामके मलयेक- देशजाते चन्दनभेदे ४ ज्योत्स्नायां ५ कुङ्कुमे मेदि० । ६ पद्मकेशरे हला० । ७ सुन्दराङ्गे च न० शब्दर० । “हरिच- न्दनन्तु दिव्यं हिमं तदिह दुवेहं मनुजैः । पित्ताटोप- विलोपिवमथुभ्रवशोषमान्द्यमेदोहृत्” राजनि० । “घृष्ट च तुलसीकाष्ठं कर्पूरागुरुयोगतः । अथ वा केश- रैर्योज्यं हरिचन्दनमुच्यते” पद्मपु० पा० ख० १२ अ० उक्ते ८ संयुक्तद्रव्यगणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5417,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हरिचन्दनं, पुं, क्ली, (हरेरिन्द्रस्य प्रियं चन्दनम् ।) देवतरुविशेषः यथा, -- “पञ्चैते देवतारवो मन्दारः पारिजातकः । सन्तानः कल्पवृक्षश्च पुंसि वा हरिचन्दनम् ॥” इति स्वर्गवर्गे अमरः । १ । १ । ५३ ॥ देवभूमावेव सम्भवात् देवतरुः । चन्दयति आह्वादयति चन्दनं चदि आह्वादे दीप्तौ नन्द्यादित्वादनः । हरेरिन्द्रस्य चन्दनं हरि- चन्दनम् । इति तट्टीकायां भरतः ॥ * ॥ चन्दन- विशेषः । तत्पर्य्यायः । तैलपर्णिकम् २ गोशी- र्षम् ३ । इति मनुष्यवर्गे अमरः । २ । ६ । १३१ ॥ घौणि हरिचन्दने । चन्दनविशेषाणां पृथक् [] पृथक् नामानीत्यन्ये । तथा च तिलस्येव पर्ण- मस्य तिलपर्णो वृक्षभेदः ततो जातं तैलपर्णि- कम् । धवलं सुशीतलं चन्दनं तैलपर्णिकम् । गोः शीर्षं गोशीर्षं तदाकारे मलयैकदेशे जातं गोशीर्षम् । कालताम्रव्यामिश्रवर्णमुत्पलगन्धि अतिसुरभि शीतलतया सदैव सर्षैर्वेष्टितं गो- शीर्षम् । कपिलवर्णत्वात् हरि च तच्चन्दन- ञ्चेति हरिचन्दनम् । हरेरिन्द्रस्य चन्दनं वा । हरिर्मण्डूकस्तदाकारे पर्व्वतभागे जातत्वाद्वा हरिचन्दनम् । इति भरतः ॥ तत्पर्य्यायान्तरं सुरार्हम् २ हरिगन्धम् ३ इन्द्रचन्दनम् ४ दिव्यम् ५ दिविजम् ६ महागन्धम् ७ नन्दनजम् ८ लोहितजम् ९ । हरिचन्दनं कोकणे प्रसि- द्वम् । अस्य गुणाः । “हरिचन्दनन्तु दिव्यं हिमं तदिह दुर्व्वहं मनुजैः । पित्ताटोपविलोपि वमथुभ्रमशोषमान्द्यमेदो- हृत् ॥” इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ (पीतचन्दनम् । कलम्व इति लोके । “कालीयकन्तु कालीयं पीताभं हरिचन्दनम् । हरिप्रियं कालसारं तथा कालानुसार्य्यकम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) पारिभाषिकहरिचन्दनं यथा, -- “घृष्टञ्च तुलसीकाष्ठं कर्पूरागुरुयोगतः । अथवा केशरैर्योज्यं हरिचन्दनमुच्यते ॥” इति पाद्मे पातालखण्डे १२ अध्यायः ॥
हरिचन्दनं, क्ली, (हरिचन्दनं तद्वद्वर्णोऽस्त्यस्येति । अच् ।) ज्योत्स्ना । कुङ्कुमम् । इति मेदिनी ॥ पद्मकेशरम् । इति हलायुधः ॥ कान्ताङ्गम् । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-514-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हरिचंदन" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬